نورەدین جاف
فۆڤیزم بزووتنەوەیەکی هونەرییە کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا سەری هەڵدا، بەتایبەتی لە ساڵی ١٩٠٥ تا ١٩١٠. ئەم بزووتنەوەیە بە دەربڕینی سۆزداری بەهێز و ڕەنگی گەش تایبەتمەند بوو و، کاردانەوەیەک بوو دژی ئیمپرشنیزم. هونەرمەندانی فۆڤیست بۆ دەربڕینی هەست و بیرۆکەکانیان شێوازی بوێر و ناتەقلیدییان بەکار دەهێنا.
بۆچی پێی دەوترێت وەحشیگەری؟
ناوەکە دەرخەری ئەوەیە کە چۆن ئەم بزووتنەوەیە ئامانجی شکاندنی سنوورە نەریتییەکان و دەربڕینی هەستەکانی بە شێوەیەکی تایبەت.
تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی فۆڤیزم:
1. ڕەنگی گەشاوە: هونەرمەندان بۆ گەیاندنی هەست و سۆز ڕەنگی بەهێز و ناتەبایان بەکار هێناوە.
2. دەربڕینی سۆزداری: ئەو کارانەی کە تیشکیان لەسەر دەربڕینی هەستی ناوەکییە نەک واقیعی دەرەکی.
3. فۆرمی سادەکراو: فۆرمەکان بە شێوەیەکی قەڵەم و سادە بەکارهێنران، دوورکەوتنەوە لە وردەکاری ورد.
4. بابەتەکان: بابەتەکان لە دیمەن و مرۆڤ و هێماکانەوە جیاواز بوون، بەڵام هەمیشە هەڵگری تۆنێکی سۆزداری بوون.
هونەرمەندانی دیار:
– هێنری ماتیس
– ئاندرێ دیراین
– ئەمێدیۆ مۆدیگلیانی
ئەم بزووتنەوەیە بەشێکی گرنگی مێژووی هونەری مۆدێرن پێکدەهێنێت و کاریگەری لەسەر زۆرێک لە بزووتنەوە هونەرییەکانی دواتر هەبووە.
لێرەدا چەند نموونەیەک لە کارە هونەریەکانی فۆڤیست دەخەمە روو؛
1. تابلۆی سەما؛هێنری ماتیس
تابلۆیەکی بەناوبانگ کە کۆمەڵێک کەس لە بازنەیەکدا سەما دەکەن، بە ڕەنگی گەشاوە و هێڵە سادەکان ڕەنگدانەوەی جوڵەی زیندوون.
2. ژنێک بە کڵاوەوە؛هێنری ماتیس
ئەم تابلۆیە ژنێک نیشان دەدات کە کڵاوێکی گەورەی لەبەردایە، بە ڕەنگی ناتەقلیدی بەکاردێت بۆ وێناکردنی دەموچاو و جلوبەرگەکەی.
3. هێڵی سەوز:هێنری ماتیس
ئەم تابلۆیە وێناکردنی ژنێکە. ماتیس هێڵی قەڵەم و ڕەنگی گەش بەکاردەهێنێت، هێڵێکی سەوز ڕووخساری ژنەکە دابەش دەکات.
4. ڕووتی شین ــ ئەمێدیۆ مۆدیگلیانی
ئەم تابلۆیە ڕووتێک بە شێوازێکی سادە و زیادەڕەوی وێنا دەکات، بە ڕەنگی گەرم و هێڵی نەرم.
5. خۆوێنەکێشان؛ ڤینسێنت ڤان گۆخ
هەرچەندە ڤان گۆخ هونەرمەندێکی ڕاستەوخۆی فاوڤیست نەبووە، بەڵام بەرهەمەکانی توخمەکانی دەربڕینی سۆزداری و ڕەنگی بوێر لەخۆدەگرن.
ئەم بەرهەمانە ڕەنگدانەوەی ئەو شێوازە ناوازە و هەست و سۆزە بەهێزەن کە تایبەتمەندی بزووتنەوەی فۆڤیست بوون.
هونەرمەندەکانی فۆڤیست کۆمەڵێک تەکنیک و تەکنیکی جیاوازیان بەکارهێنا کە بەشدارییان لە داڕشتنی شێوازە ناوازەکەیاندا کرد. لێرەدا هەندێک لەم تەکنیکانە دەخینە ڕوو:
بەکارهێنانی ڕەنگی گەش
_ هونەرمەندان پشتیان بە ڕەنگی بوێر و ناتەقلیدی دەبەست، ئەمەش یارمەتیدەر بوو بۆ دەربڕینی هەستەکان بە شێوەیەکی زیندووتر.
ئەبستراکشن
_ شێوە و هێمای سادەکراویان بەکارهێناوە، کارەکانیان ئەبستراکتتر کردووە، دوور لە وردەکاری ورد.
هێڵکاری بەهێز
_ پشتیان بە هێڵە ڕوون و بەهێزەکان بەستبوو، کە قووڵی و جوڵەی بۆ تابلۆکانیان زیاد دەکرد.
دەربڕینی سۆزداری
_ ئەوان سەرنجیان لەسەر گەیاندنی هەستە ناوەکییەکان بوو نەک وێناکردنی واقیعی دەرەکی، لە ئەنجامدا شێوازێک دروست بوو کە بە ئازادی سۆزداری تایبەتمەند بوو.
ستایلی ئازاد
_ تەکنیکی نیگارکێشانی ئازادیان بەکارهێنا، کە فڵچە لێدان و کاریگەرییەکەی لەسەر کانڤاسەکە دەبینرا، کەشێکی خۆبەخۆی دروست دەکرد.
کۆلاج و کۆنتێکست
_ لە هەندێک بەرهەمدا توخمە جۆراوجۆرەکانیان بە شێوەیەکی ناتەقلیدی تێکەڵ کردووە، ڕەهەندێکی نوێیان بۆ بابەتەکە زیاد کردووە.
تاقیکردنەوەکان لە کەرەستەدا
_ کەرەستە و تەکنیکە نوێیەکانیان بەکارهێناوە، وەکو بۆیەی زەیتی، ئەمەش قووڵی و پێکهاتەی بۆ کارەکان زیادکردووە.
ئەم تەکنیکانە یارمەتیدەرن بۆ پێناسەکردنی فۆڤیزم و تایبەتمەندییەکەی لە مێژووی هونەردا.
بەڵێ، تەکنیکە فۆڤیستییەکان کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر زۆرێک لە بزووتنەوە هونەرییەکانی دواتر هەبوو. لێرەدا هەندێک لەم کاریگەریانە.
دەربڕینگەرایی
_ ئێکسپرێشنیزم زۆر لە ژێر کاریگەری هونەری فۆڤیستی بوو، پشتی بە بەکارهێنانی ڕەنگی گەشاوە و هێڵی بەهێز بۆ دەربڕینی هەست و سۆزی قووڵ بەستبوو.
سوریالیزم
_ سوریالیزم هەندێک تەکنیکی ئەبستراکت و سۆزداری بەکارهێنا، هەندێک توخمەکانی وەرگرت کە لە هونەری فۆڤیستیدا دەبینرێن.
هونەری مۆدێرن
_ تەکنیکە فۆڤیستییەکان یارمەتیدەر بوون لە داڕشتنی تایبەتمەندییەکانی هونەری مۆدێرن، لەوانەش هونەری ئەبستراکت و سیمبۆلیک، لەگەڵ ڕەنگی سۆزداری و شێوە سادەکراوەکان کە بوونە بەشێکی سەرەکیی ئەم بزووتنەوەیانە.
هونەری هاوچەرخ
_ تا ئێستاش کاریگەرییەکانی فۆڤیستی لە بەرهەمە هاوچەرخەکاندا دیارە، بەو پێیەی ئەمڕۆ هونەرمەندان بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ بینەران ڕەنگی بوێر و دەربڕینی سۆزداری بەکار دەهێنن.
هونەری فۆلکلۆر
_ هونەری فۆلکلۆریش لەژێر کاریگەری تەکنیکەکانی فۆڤیستیدا بووە، لە زۆرێک لە بەرهەمە بەناوبانگەکاندا شێوەی سادە و ڕەنگی گەش بەکارهێنراوە.
بە گشتی تەکنیکەکانی فاوڤیست مەودای دەربڕینی هونەری فراوانتر کرد و کاریگەرییان لەسەر زۆرێک لە بزووتنەوە و هونەرمەندان هەبوو کە لە دوای ئەوەوە هاتبوون.