سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
شانۆ، کە بە باوکی هونەرەکان دادەنرێت، هەمیشە ئاوێنەی ڕەنگدانەوەی کۆمەڵگە و گۆڕانکارییە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان بووە. لەم نێوەندەدا، شانۆی منداڵان وەک ژانرێکی تایبەت و کاریگەر، جێگەیەکی دیاری هەیە و بەریتانیا وەک یەکێک لە پێشەنگەکانی ئەم بوارە، مێژوویەکی دەوڵەمەندی لە گرنگیدان بەم هونەرە هەیە. ئەگەر بێت وگەشتێک بەنێو مێژووی سەرهەڵدان و، گەشەکردن وگرنگیی شانۆی منداڵان لە شانشینی یەکگرتوو بکەین، هەروەها تیشک بخەینە سەر ڕۆڵی ئەم هونەرە وەک ئامرازێکی بنەڕەتی بۆ پەروەردە، داڕشتنی کەسایەتی و گەشەپێدانی هزری نەوەی نوێ.
ئەوا دەبێت ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی لە شانۆی ئیلیزابێتییەوە تا سەدەی بیستەم باس بکەین
بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی گرنگیی شانۆی منداڵان لە بەریتانیا، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی ئیلیزابێتی. لە کۆتایییەکانی سەدەی شازدەهەم و سەرەتاکانی سەدەی حەڤدەهەمدا، گروپە شانۆییەکانی منداڵان کە لە کوڕانی قوتابخانە کڵێساییەکان پێکهاتبوون، ناوبانگێکی زۆریان هەبوو. ئەم گروپانە، وەک “منداڵانی کڵێسا، نەک هەر لە کۆشکی شاهانەدا نمایشیان پێشکەش دەکرد، بەڵکو لە شانۆ گشتییەکانیشدا بووبوونە ڕکابەرێکی جیددیی گروپە شانۆییەکانی پێگەیشتووان. تەنانەت ویلیام شکسپیر لە شانۆنامەی “هاملێت”دا بە ئاماژەیەکی ڕەخنەگرانە باسی ئەو “مناڵە بچووکانە” دەکات کە بوونەتە “مۆدێل”. هەرچەندە ئەم گروپانە بەهۆی تێکەڵبوونیان لەگەڵ بابەتی سیاسییەوە وردە وردە بەرەو کزی چوون، بەڵام بنەمایەکیان بۆ بەشداریی منداڵان لە هونەری شانۆدا دامەزراند.
سەرهەڵدانی ڕاستەقینەی شانۆی منداڵان وەک بزووتنەوەیەکی ئامانجدار و پەروەردەیی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی سەدەی بیستەم. لەم قۆناغەدا، بەهۆی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و پەروەردەییەکان و بڵاوبوونەوەی سینەما، بیرمەندان و هونەرمەندان هەستیان بە پێویستیی دابینکردنی شانۆیەکی تایبەت بە منداڵان کرد. شارەکانی لەندەن و بێرمنگهام بوونە دوو ناوەندی سەرەکیی ئەم بزووتنەوەیە. لە لەندەن، کەسایەتییە ناودارەکانی شانۆ وەک “ئێلین تێری” پشتگیریی ئەم هەوڵەیان دەکرد، لەکاتێکدا بێرمنگهام بووە شوێنی لەدایکبوونی ڕەوتێکی نوێ کە دواتر بناغەی “شانۆ لە پەروەردەدا” (Theatre in Education – TIE)ی لێ کەوتەوە. بۆ نموونە، “شانۆی منداڵانی لیدز” (Leeds Children’s Theatre) لە ساڵانی 1930کاندا دەستی بە کار کرد، کە تێیدا مامۆستایان هەوڵە تاکەکەسییەکانیان بۆ نمایشکردنی شانۆ لە قوتابخانەکاند
جگەلەوەش یەکێک لە گرنگترین و کاریگەرترین داهێنانەکانی بەریتانیا لە بواری شانۆی منداڵاندا، دامەزراندنی بزووتنەوەی “شانۆ لە پەروەردەدا” (TIE)
بوو لە شانۆی بێلگرەید لە شاری کۆڤێنتری لە ساڵی 1965. ئەم بزووتنەوەیە شێوازێکی نوێی لە شانۆ هێنایە ئاراوە کە تێیدا گروپە بچووکەکانی ئەکتەری پیشەگەر، نمایشگەلێکیان ئامادە دەکرد کە تایبەت بوون بە تەمەنە جیاوازەکانی منداڵان و بابەتە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکانیان لە چوارچێوەی پرۆگرامی خوێندندا دەورووژاند. جیاوازیی سەرەکیی TIE لەوەدا بوو کە نمایشەکان کارلێک کارانە (interactive) بوون و منداڵانیان ڕاستەوخۆ دەبوەر
بەشێک لە ڕووداوەکان یان لە ڕێگەی وۆرکشۆپەوە بەشدارییان پێ دەکردن. ئەم شێوازە، شانۆی لە چوارچێوەی کات بەسەربردنێکی سادەوە گۆڕی بۆ ئامرازێکی بەهێزی فێربوون و گەشەپێدانی هزری. یەکێک لە پێشەنگەکانی ئەم بوارە “براین وەی” (Brian Way) بوو، کە لە ساڵی 1953 “ناوەندی شانۆ” (Theatre Centre)ی دامەزراند و بە یەکێک لە کۆنترین کەسایەتییەکانی شانۆی منداڵان لە بەریتانیا دادەنرێت
هەروەها
گرنگیی شانۆ بۆ منداڵان تەنها لە چێژوەرگرتنێکی کاتیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر لایەنە جیاوازەکانی گەشەی کەسایەتییان هەیە.
1. پەرەپێدانی سۆزداری و هاوهەستی (Empathy شانۆ منداڵان فێر دەکات خۆیان بخەنە جێگەی کەسانی تر. کاتێک منداڵێک سەیری کارەکتەرێک دەکات کە ڕووبەڕووی ئاڵنگاری، خەم، یان خۆشی دەبێتەوە، فێری تێگەیشتن لە هەستی بەرامبەر و هاوسۆزی دەبێت. ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ بنیاتنانی پەیوەندیی کۆمەڵایەتیی بەهێزتر.
2. گەشەپێدانی هزری و خەیاڵ: شانۆ هاندەری بیرکردنەوەی داهێنەرانە و چارەسەرکردنی کێشەکانە. کاتێک منداڵان چیرۆکێک لەسەر شانۆ دەبینن، مێشکیان چالاک دەبێت بۆ ئەوەی بیر لە ئەگەر و ڕێگەچارەی جیاواز بکەنەوە. ئەم پرۆسەیە توانای خەیاڵکردنیان بەرفراوان دەکات، کە بنچینەی داهێنانە.
3. بەهێزکردنی زمان و پەیوەندی: شانۆ منداڵان ئاشنای وشە و دەستەواژەی نوێ دەکات و توانای گوزارشتکردنیان بەهێز دەکات. بینینی دیالۆگ و کارلێکی نێوان کارەکتەرەکان، فێریان دەکات چۆن بە شێوەیەکی کاریگەرتر بیرۆکەکانی خۆیان دەرببڕن.
4. بنیاتنانی متمانەبەخۆبوون: بەشداریکردن لە چالاکیی شانۆیی، تەنانەت وەک بینەرێکی چالاکیش، متمانەبەخۆبوونی منداڵ زیاد دەکات. بۆ ئەو منداڵانەی کە لەسەر شانۆ نمایش دەکەن، ڕووبەڕووبوونەوەی بینەر و دەربڕینی خۆیان یارمەتیدەرە بۆ زاڵبوون بەسەر شەرمنی و ترسدا.
5. هۆشیاریی کولتووری: شانۆ دەلاقەیەکە بە ڕووی کولتوور، مێژوو و بۆچوونە جیاوازەکاندا. نمایشەکان دەتوانن منداڵان ببنە سەردەم و شوێنی جیاواز و تێگەیشتنیان بۆ جیهان فراوانتر بکە
جگەلەمەش ئەمڕۆ، شانۆی منداڵان لە بەریتانیا بووەتە کەرتێکی زیندوو و فرەڕەنگ. چەندین شانۆی تایبەتمەند هەن کە بەرهەمی کوالێتی بەرز بۆ تەمەنە جیاوازەکان پێشکەش دەکەن. “شانۆی یونیکۆرن” (Unicorn Theatre) لە لەندەن وەک پێشەنگی شانۆی پیشەگەری منداڵان لە بەریتانیا ناسراوە. هەروەها “شانۆی پۆلکا” (Polka Theatre) کە لە ساڵی 1979ەوە کار دەکات، بەرهەمی جیهانی بۆ بینەری گەنج دروست دەکات. جگە لەمانە، شانۆکانی وەک “هێلکە” (The egg)
لە شاری باس، و “شانۆی لیتڵ ئەینجڵ” (Little Angel Theatre) کە تایبەتە بە بوکەڵە، نموونەی دیکەی ئەو گرنگییەن کە بەم بوارە دەدرێت.
یەکێک لە گەشە بەرچاوەکانی ئەم ساڵانەی دوایی، زیادبوونی گرنگیدانە بە شانۆ بۆ تەمەنە زۆر بچووکەکان (Early Years Theatre)، واتە منداڵانی خوار تەمەنی شەش ساڵ. ئەمەش نیشانەی تێگەیشتنێکی قووڵترە لەوەی کە کاریگەریی شانۆ لە قۆناغە هەرە سەرەتاییەکانی ژیانەوە دەست پێدەکات.
لەگەڵ هەموو ئەم گەشەکردنەشدا، کێشە و ئاڵنگاریش بوونیان هەیە. کەمبوونەوەی بودجەی حکومی بۆ هونەر یەکێکە لە مەترسییە سەرەکییەکان. هەر بۆیە ڕێکخراوەکانی وەک “کۆمەڵەی شانۆی لەندەن” (SOLT) و “شانۆی بەریتانیا” (UK Theatre) کەمپەینی وەک “شانۆ بۆ هەموو منداڵێک” (Theatre for Every Child)یان ڕاگەیاندووە، کە داوا دەکەن هەموو منداڵێک پێش تەواوکردنی خوێندن، لانیکەم یەک جار دەرفەتی بینینی شانۆیەکی پیشەگەری هەبێت.
ئەوەی دەمەوێت بیڵێم مێژووی شانۆی منداڵان لە بەریتانیا چیرۆکی باوەڕبوونە بە هێزی هونەر وەک ئامرازێکی گۆڕانکاری. لە نمایشە سەرەتاییەکانی سەردەمی ئیلیزابێتییەوە تا دەگاتە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی “شانۆ لە پەروەردەدا” و شانۆ هاوچەرخەکان، بەریتانییەکان بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدا بوون کە شانۆ بکەنە بەشێکی دانەبڕاو لە ژیان و پەروەردەی منداڵاندا. ئەم گرنگیدانە لەو تێڕوانینەوە سەرچاوە دەگرێت کە شانۆ تەنها بۆ کات بەسەربردن نییە، بەڵکو قوتابخانەیەکە بۆ فێربوونی هاوهەستی، داهێنان، متمانەبەخۆبوون و تێگەیشتن لە جیهان. وەک نووسەری بەناوبانگی ئەمریکی، مارک توەین، دەڵێت: “من لەو باوەڕەدام شانۆی منداڵان یەکێکە لە گەورەترین داهێنانەکانی سەدەی بیستەم.. بەهێزترین مامۆستای ڕەوشتە.” ئەم وتەیە تا ئەمڕۆش ڕاستیی خۆی لە شانۆکانی بەریتانیا و جیهاندا دەسەلمێنێت