نـــــورەدین جــــاف
“مۆنالیزا”ی لیۆناردۆ داڤینچی بە یەکێک لە بەناوبانگترین بەرهەمە هونەریەکانی مێژوو دادەنرێت لەبەر چەند هۆکارێک:
1. نهێنی؛ دەربڕینی دەموچاوی مۆنالیزا و زەردەخەنە پڕ لە مەتەڵەکەی بە درێژای تەمەنەکان بینەرانی سەرسام کردووە. پێدەچێت ئەم نهێنییە وایکردبێ تابلۆکە ئەوەندە سەرنجڕاکێش بێت.
2. تەکنیکی هونەری، داڤینچی تەکنیکە داهێنەرەکانی وەک “ستایلی شلە” و “سێبەر” بەکار هێنا، کە قووڵی و واقیعی بۆ تابلۆکە زیاد کرد و وایکردبوو ببێتە مۆدێلێکی هونەری ڕێنێسانس.
3. مێژوو؛ مێژووی تابلۆکە پڕە لە ڕووداوی دراماتیک، وەک دزرانەکە لە ساڵی 1911ـدا کە ناوبانگ و گرنگییەکەی زیاتر کرد.
4. سیمبۆلیزم؛ تابلۆکە هەڵگری چەندین هێما و واتا و واتایە، ئەمەش وایکردووە ببێتە بابەتی لێکۆڵینەوە و شیکردنەوەی مێژوونووسان و ڕەخنەگران.
5. میدیا و کولتوری باو؛ لە چەندین کاری هونەری و ڕیکلامدا بەکارهاتووە، بەشداری کردووە لە پێگەی خۆی لە کولتوری باودا.
6. شوێن؛ تابلۆکە لە مۆزەخانەی لۆڤەر لە پاریس نمایش کراوە، کە یەکێکە لە مۆزەخانەکانی جیهان کە زۆرترین سەردانی دەکرێت، ئەمەش ئەگەری بینینی تابلۆکە زیاد دەکات.
دەوترێت هۆکاری وەرنەگرتنی ئەو تابلۆیە فرانسیسکۆ بۆ ئەوە بووە کە لیۆناردۆ ماوەیەکی زۆری پێچووە تابلۆکە. لە ئەنجامدا لای لیۆناردۆ مایەوە و لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی دیکە گواستەوە بۆ ئەوەی توانای نیگارکێشانی خۆی پیشان بدات. بەڵام جوڵە و گۆڕینی چوارچێوەکانی بووە هۆی لەناوچوونی زۆرێک لە وردەکارییەکان و هەندێک لە تابلۆ تەقلیدییەکان وردەکاری زیاتریان لە مۆنالیزای ڕەسەندا نەماوە.
هەموو ئەم هۆکارانە بەیەکەوە دەبنە هۆی ئەوەی مۆنالیزا تەنها تابلۆیەک نەبێت، بەڵکو ئایکۆنێکی کولتووری بێت و کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر هونەر و کۆمەڵگا هەبێت.
تابلۆی مۆنالیزا کۆمەڵێک هێما و واتا لەخۆدەگرێت کە بەدرێژایی سەدەکان ڕەخنەگران و هونەرمەندانیان سەرسام کردووە. لێرەدا هەندێک لە دیارترینیان دەخەمە ڕوو:
• زەردەخەنەی مۆنالیزا بە هێمای نهێنی دادەنرێت. بە شێوازی جۆراوجۆر لێک دەدرێتەوە، ئاڵۆزی بۆ کارەکتەرەکە زیاد دەکات و هەستی تێکەڵاو ڕەنگ دەداتەوە.
• چاوەکان؛ دەوترێت چاوەکانی مۆنالیزا بەدوای بینەردا دەڕۆن، ئەمەش هەستی پەیوەندی کەسی بەرز دەکاتەوە. ئەم کاریگەرییە شارەزایی داڤینچی لە سێبەر و سێبەردا نیشان دەدات.
• پاشخانی سروشتی دیمەنی شاخاوی و ئاوی نیشان دەدات، و ڕەنگە وەک هێمایەک بۆ پەیوەندی نێوان مرۆڤ و سروشت تێبگەین. هەروەها پێدەچێت ڕەنگدانەوەی سەفەری ژیان بێت.
• جلوبەرگەکان؛ جلوبەرگی مۆنالیزا ڕەنگدانەوەی مۆدەی ڕێنێسانسە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ پێگەی کۆمەڵایەتی ئەو. ڕەنگە تۆخەکان تیشک دەخەنە سەر کەسایەتی جدی و نهێنی ئەو.
• بەکارهێنانی تەکنیکی Sfumato گواستنەوەی نەرم لە نێوان ڕەنگەکاندا دروست دەکات، هەستکردن بە قووڵی و واقیعی دروست دەکات. ئەم تەکنیکە بەشدارە لە دروستکردنی نهێنی.
• هەندێک لە ڕەخنەگران پێیان وایە تابلۆکە واتای ئایینی هەڵگرتووە، وەک بیرۆکەی دروستکردن یان ڕۆحانیەت، ئەمەش ڕەهەندێکی زیادە بۆ لێکدانەوەی بەرهەمەکە زیاد دەکات.
• گۆشە و چوارچێوە پۆز و گۆشەی بینینی مۆنالیزا هەستی ئینتیما بەرز دەکەنەوە، بەو پێیەی بینەر هەست دەکات وەک ئەوەی بەشێک بن لە ساتێکی تایبەت.
ئەم هێما و واتایانە بەشدارن لە کردنی “مۆنالیزا” بە کارێکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی هونەری، ئەمەش دڵنیایی دەدات لە بەردەوامیی ئارەزووی بینەر.
بەڵێ، لێکدانەوەکانی تر بۆ زەردەخەنەی مۆنالیزا هەن کە بەشدارن لە ئاڵۆزی ئەم کارە هونەرییە. لێرەدا چەند لێکدانەوەیەکی زیادە
پێدەچێت زەردەخەنە نوێنەرایەتی هاوسەنگی لە نێوان هەستە دژبەیەکەکان بکات، وەک خۆشی و دڵتەنگی، کە ڕەنگدانەوەی ئاڵۆزی سروشتی مرۆڤە.
هەندێک لە ڕەخنەگران پێیان وایە کە زەردەخەنە هەڵگری هەستکردنە بە کات، ئەمەش نیشان دەدات کە چۆن هەستەکان دەتوانن بە تێپەڕینی کات بگۆڕێن.
ڕەنگە زەردەخەنە وەک دەربڕینی ژیانی ڕۆژانە و ساتە ئاساییەکان لێک بدرێتەوە و کارەکتەرەکە واقیعیتر بکات.
هەندێک لە دەروونناسەکان پێیان وایە کە زەردەخەنە ڕەنگە نوێنەرایەتی حاڵەتێکی خۆئاگاداری بکات، کە ڕەنگدانەوەی ململانێیەکی ناوخۆیی یان گەڕان بەدوای ناسنامەدا بێت.
کاریگەرییە کولتوورییەکان زەردەخەنە دەتوانێت مانای جیاوازی هەبێت لە چوارچێوەی کولتووری جۆراوجۆردا، ئەمەش ڕەنگدانەوەی شێوازی کارلێکی تاکەکانە لەگەڵ هونەردا.
کاریگەری ژینگەیی زەردەخەنە دەتوانێت کاریگەری ژینگەی دەوروبەری هەبێت، وەک ڕووناکی یان گۆشە، ئەمەش ئاڵۆزی دیمەنەکە زیاتر دەکات و وا دەکات هەرجارە بە جیاواز دەربکەوێت.
واتا سیاسییەکان، هەندێک جار، دەتوانرێت زەردەخەنە وەک شرۆڤەیەک بۆ چوارچێوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕێنێسانس لێک بدرێتەوە، کە ئاماژەیە بۆ سەقامگیری یان گرژی.
ئەم لێکدانەوەیانە ئەوە دەردەخەن کە زەردەخەنەی مۆنالیزا تەنها دەربڕینێکی سادە نییە، بەڵکو بەشێکە لە تۆڕێکی ئاڵۆزی هەست و بیرکردنەوە کە تابلۆکە دەوڵەمەند دەکات بە مانا.
ئەنجامی توێژینەوەکان دەریانخستووە کە مەحاڵە زەردەخەنەی مۆنالیزا ڕاستەقینە بێت. بەڵکو یان زەردەخەنەیەکی زۆرەملێیە کە لە ئەنجامی پۆزکردنی بۆ چەند کاتژمێرێک بۆ تەواوکردنی تابلۆکە، یان زەردەخەنەیەکی دەستکردە کە لە فڵچەی داڤینچییەوە هەڵقوڵاوە لە ڕێگەی بەکارهێنانی تەکنیکەکانی سێبەرکردنەوە بە بەرزکردنەوەی کێشی لێوەکان و زیادکردنی چەمانەوەی لە دەوری چاوەکاندا بۆ ئەوەی وەک زەردەخەنەیەکی ڕاستەقینە دەربکەوێت، بەڵام وا نییە. بەڵکو زەردەخەنەیە.