سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
ئاوێنەیەک بۆ دۆخی مرۆڤایەتی لە سەردەمی کۆچدا
لەو هەموو شانۆنامەی باس لە دیاردەی کۆچ و کاریگەرییەکانی دەکەن، شانۆنامەی کۆچبەرەکان (The Emigrants)، نووسینی دراماتورگی ناوداری پۆڵەندی، سلاڤۆمیر مرۆژێک بە شاکارێکی کاتەودەر و پڕ لە قووڵایی دادەنرێت. ئەم دەقە شانۆییە، تەنها چیرۆکێکی سادەی دوو کۆچبەر نییە، بەڵکو لێکۆڵینەوەیەکی ورد و فەلسەفییە لەسەر دۆخی مرۆڤایەتی لە سەردەمێکدا کە دیاردەی کۆچ و ئاوارەیی بووەتە بەشێکی دانەبڕاو لە واقیعی جیهانی. مرۆژێک بە شێوازێکی ناوازە و پڕ لە گاڵتەجاڕی توند و فەلسەفەی پووچگەرایی (Absurdism)، تیشک دەخاتە سەر ئەو ململانێ ناوەکی و دەرەکییانەی کە کۆچبەران ڕووبەڕوویان دەبنەوە، لە هەمان کاتدا پرسیارگەلێکی بنەڕەتی دەربارەی مانای ئازادی، ناسنامە و، پەیوەندییە مرۆییەکان دەورووژێنێت. ئەم شانۆنامەیە، سەرەڕای تێپەڕبوونی دەیان ساڵ بەسەر نووسینەکەیدا، هێشتا پەیام و تێڕوانینەکانی نوێ و گونجاون بۆ تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەکانی کۆچ و کاریگەرییەکانی لەسەر دەروونی مرۆڤ.
فەلسەفەی نووسینی سلاڤۆمیر مرۆژێک یەکێکە لە کاریگەرترین و دیارترین نووسەر و دراماتورگەکانی پۆڵەندا لە سەدەی بیستەمدا. ئەو بە شێوازی نووسینی تایبەت و پڕ لە ساتیر و گاڵتەجاڕی توند ناسراوە، کە تێیدا بە لێهاتووییەکی زۆرەوە ڕەخنەی توند لە سیستەمە سیاسییە تۆتالیتارییەکان، بیرۆکراسی و، پووچییەکانی کۆمەڵگا دەگرێت. مرۆژێک بە یەکێک لە پێشەنگەکانی شانۆی پووچگەرایی (Theatre of the Absurd) دادەنرێت، کە تێیدا واقیع بە شێوەیەکی نائاسایی، گاڵتەجاڕانە و، زۆرجار بێمانا وێنا دەکرێت بۆ ئەوەی پەیامێکی قووڵتر و فەلسەفی بگەیەنێت. کاراکتەرەکانی زۆرجار لە دۆخێکی بێهیواییدا دەژین و هەوڵ دەدەن مانایەک بۆ بوونی خۆیان بدۆزنەوە لە جیهانێکدا کە بە بێمانا دەردەکەوێت. ژیانی مرۆژێک خۆی پڕ بووە لە ئەزموونی کۆچ و دوورخستنەوە. لە ساڵی ١٩٦٣ پۆڵەندای بەجێهێشت و نزیکەی سێ دەیە لە وڵاتانی جیاواز وەک فەرەنسا، ئەمریکا، ئەڵمانیا و، مەکسیک ژیا. ئەم ئەزموونە کەسییەی ژیان لە دوورە وڵاتی و هەستی نامۆبوون، کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر نووسینەکانی هەبووە، بەتایبەتی لەسەر شانۆنامەی “کۆچبەرەکان”. ئەو لە ڕێگەی کاراکتەرەکانییەوە، ئازار و ململانێی کۆچبەرانی بە شێوەیەکی ڕاستگۆیانە و فەلسەفییانە پیشان داوە، کە چۆن لە نێوان دوو جیهاندا گیرخواردوون: جیهانی ڕابردوو کە بەجێیان هێشتووە و جیهانی ئێستا کە ناتوانن بە تەواوی تێیدا جێگیر ببن. شێوازی نووسینی مرۆژێک تێکەڵەیەکە لە ڕاستی و خەیاڵ، گاڵتەجاڕی و تراژیدیا، کە خوێنەر و بینەر ناچار دەکات بیر لە پرسیارە بنەڕەتییەکانی ژیان بکاتەوە. شیکردنەوەی شانۆنامەی “کۆچبەرەکان”: کورتە و تەوەری سەرەکییەکانی شانۆنامەی “کۆچبەرەکان” لە یەک ئەکت پێکهاتووە و سەرنج دەخاتە سەر دوو کاراکتەری سەرەکی؛ (AA) و (XX).
چیرۆکەکە لە شەوی سەری ساڵدا لە ژێرزەمینێکی بچووک و بێپەنجەرەدا لە وڵاتێکی دیموکراتیکدا ڕوو دەدات. ئەم ژێرزەمینە، کە پڕە لە لوولەی ئاوەڕۆ و کەلوپەلی کۆن، هێمایەکە بۆ دۆخی ژیانی کۆچبەران؛ شوێنێکی تاریک، خنکێنەر و، دوور لە ڕووناکی و ئومێد.
کاراکتەرەکان
(AA) ڕۆشنبیرێکی سیاسییە، کە بە شێوەیەکی نهێنی و لە ڕێگەی نووسینی کتێبێکەوە پارەی بۆ دێت. ئەو خۆی بە کەسێکی ئازادیخواز و شۆڕشگێڕ دەزانێت و بەردەوام باس لە ئایدیا سیاسی و فەلسەفییەکانی دەکات؛ (AA) هێمای ئەو ڕۆشنبیرانەیە کە لە وڵاتەکانیان هەڵاتوون و لە دوورەوە هەوڵی گۆڕانکاری دەدەن، بەڵام زۆرجار لە واقیع دابڕاون و لە نێو خەیاڵەکانی خۆیاندا دەژین.
(XX) جووتیارێکی سادەیە، کە بە کاری قورس و دەستڕەنگینی خۆی بژێوی ژیانی دابین دەکات. خەونی سەرەکیی ئەو کۆکردنەوەی پارەیە بۆ ئەوەی بتوانێت خێزانەکەی بهێنێتە لای خۆی و ژیانێکی باشتر بۆیان دابین بکات؛ (XX) هێمای ئەو کەسە سادانەیە کە بەهۆی بارودۆخی ئابووری یان سیاسی ناچار بوونە نیشتمانەکەیان بەجێ بهێڵن و بە شێوەیەکی پراگماتیک لە ژیان دەڕوانن. شانۆنامەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە گفتوگۆ و ململانێی نێوان ئەم دوو کاراکتەرەدا دەخولێتەوە. سەرەڕای جیاوازییە گەورەکانیان لە بیرکردنەوە و شێوازی ژیاندا، ئەوان ناچارن پێکەوە بژین و یەکتر قبووڵ بکەن. ئەم پەیوەندییە پڕ لە گرژی و دەمەقاڵێیە، بەڵام لە هەمان کاتدا پڕە لە ساتەکانی تێگەیشتن و هاوسۆزی.
تەوەری سەرەکییەکان و شیکردنەوەی قووڵ
1. دوورخرانەوە و نامۆیی (Exile and Alienation) ئەمە یەکێکە لە تەوەری ناوەندییەکانی شانۆنامەکە. مرۆژێک تەنها باس لە دوورخستنەوەی جەستەیی ناکات، بەڵکو بە قووڵی لە نامۆبوونی ناوەکیی کۆچبەران دەکۆڵێتەوە. کاراکتەرەکان لە نێوان دوو جیهاندا گیرخواردوون: جیهانی ڕابردوو کە بەجێیان هێشتووە و جیهانی ئێستا کە ناتوانن بە تەواوی تێیدا جێگیر ببن. ئەم دۆخە دەروونییە دەبێتە هۆی هەستکردن بە بێ ڕەگ و ڕیشەیی، نادڵنیایی و، ململانێیەکی بەردەوام لەگەڵ ناسنامەدا. ئەوان هەست دەکەن نە سەر بە وڵاتی خۆیانن و نە سەر بە وڵاتی خانەخوێ. ئەمەش کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر دەروونیان هەیە و وایان لێدەکات بەردەوام لە گەڕان بەدوای مانایەکدا بن بۆ بوونی خۆیان.
2. ململانێی چینایەتی و فکری (Class and Intellectual Conflict)؛ پەیوەندیەکەی نێوان (AA)ـی ڕۆشنبیر و (XX)ـی کرێکار نموونەیەکی بەرجەستەی ململانێی چینایەتی و فیکرییە. مرۆژێک لە ڕێگەی تێڕوانین و ئەزموونە جیاوازەکانیانەوە، گاڵتە بە ئایدیاڵیزمی زۆرجار دووڕووانەی ڕۆشنبیر و تێڕوانینی سادە و پراگماتیکی کرێکار بۆ ئازادی و سەرکەوتن دەکات. AA بەردەوام خەریکی بیرکردنەوە و قسەکردنە لەسەر تیۆرییە سیاسی و فەلسەفییەکان، لە کاتێکدا XX تەنها خەمی بژێوی ژیان و گەڕانەوەی خێزانەکەیەتی. دەمەقاڵێی بەردەوام و ناتوانایییان لە تێگەیشتنی ڕاستەقینە لە یەکتر، دابەشبوونە قووڵەکانی ناو کۆمەڵگا پیشان دەدات، تەنانەت لە نێوان ئەوانەشدا کە چارەنووسێکی هاوبەشیان هەیە. ئەم ململانێیە نیشانەی ئەوەیە کە تەنانەت لە نێو کۆچبەرانیشدا، جیاوازییە کۆمەڵایەتی و فیکرییەکان دەتوانن ببنە هۆی دروستبوونی دیوار لە نێوانیاندا.
3. ئازادی و چەوسانەوە (Freedom and Oppression) شانۆنامەکە پرسیار لە سروشتی ڕاستەقینەی ئازادی دەکات. لە کاتێکدا کاراکتەرەکان ڕزگاریان بووە، خۆیان لە زیندانێکی جیاوازدا دەبیننەوە؛ زیندانێک کە خۆیان دروستیان کردووە، بەهۆی ڕابردوو، چاوەڕوانییەکان و، ناتواناییان لە خۆگونجاندن. مرۆژێک پێشنیار دەکات کە ئازادی ڕاستەقینە تەنها نەبوونی کۆتوبەندی دەرەکی نییە، بەڵکو دۆخێکی ناوەکییە. ئەوان لە وڵاتێکی دیموکراتیدا دەژین، بەڵام هێشتا کۆیلەی بیرکردنەوە و خەونەکانی خۆیانن. AA بەردەوام خەون بە شۆڕش و گۆڕانکارییەوە دەبینێت، لە کاتێکدا XX خەون بە گەڕانەوە بۆ نیشتمانەکەی و ژیانێکی سادە و ئاساییەوە دەبینێت. هیچ کامیان ناتوانن بە تەواوی ئازاد بن لەو چوارچێوە دەروونییەی خۆیان بۆ خۆیانیان دروست کردووە.
4. پووچگەرایی و بێمانایی (Absurdism and Meaninglessness)؛ مرۆژێک بە لێهاتووییەوە فەلسەفەی پووچگەرایی لە شانۆنامەکەیدا بەکار دەهێنێت. ژیانی کاراکتەرەکان لە ژێرزەمینەکەدا بێمانا و دووبارەیە. گفتوگۆکانیان زۆرجار بێ ئامانج و بێ ئەنجامە. ئەمەش ڕەنگدانەوەی تێڕوانینی مرۆژێکە بۆ جیهانێک کە تێیدا مرۆڤ بەردەوام لە گەڕان بەدوای مانایەکدا دەبێت، بەڵام زۆرجار بەتاڵییەک دەدۆزێتەوە. پووچگەرایی لێرەدا تەنها شێوازێکی هونەری نییە، بەڵکو ڕەخنەیەکە لەو سیستەم و بیروباوەڕانەی کە هەوڵ دەدەن مانایەکی درۆیینە بە ژیان ببەخشن. پەیامی نووسەر و کاریگەرییە فەلسەفییەکان پەیامی مرۆژێک لە “کۆچبەرەکان”دا فرە ڕەهەند و ئاڵۆزە. ئەو ڕەخنە لە خەیاڵەکانی هەردوو کۆمۆنیزم و سەرمایەداری دەگرێت و، پیشان دەدات کە چۆن هەردوو سیستەمەکە دەتوانن ببنە هۆی جۆرە جیاوازەکانی چەوساندنەوە و بێ هیوابوون. مرۆژێک پێی وایە کە ئازادی ڕاستەقینە لە هیچ سیستەمێکی سیاسی یان ئابووریدا بەدەست نایەت، بەڵکو لە ناوەوەی مرۆڤ خۆیدا دەستەبەر دەبێت. ئەو جەخت لەسەر ململانێی گشتگیری مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی مانای ژیان و ناسنامە لە جیهانێکدا دەکاتەوە کە زۆرجار پووچ و بێباک دەردەکەوێت. شانۆنامەکە وەک لێکدانەوەیەکی بێ کات بۆ دۆخی مرۆڤایەتی خزمەت دەکات، بەتایبەتی بۆ ئەوانەی کە ئەزموونی ئاوارەیی و گەڕان بەدوای شوێنێک بۆ خۆیاندا کردووە. مرۆژێک لە ڕێگەی ئەم شانۆنامەیەوە، پرسیارگەلێکی فەلسەفی قووڵ دەوروژێنێت: ئایا مرۆڤ دەتوانێت لە ڕابردووی خۆی ڕابکات؟ ئایا ئازادی تەنها نەبوونی کۆتوبەندی دەرەکییە یان دۆخێکی ناوەکییە؟ ئایا کۆچبەران دەتوانن ناسنامەیەکی نوێ بۆ خۆیان دروست بکەن یان بەردەوام لە نێوان دوو جیهاندا دەژین؟ ئەو وەڵامێکی ڕوون ناداتەوە، بەڵکو خوێنەر و بینەر ناچار دەکات خۆیان بیر لەم پرسیارانە بکەنەوە و وەڵامی خۆیان بدۆزنەوە. ئەمەش یەکێکە لە هۆکارەکانی مانەوەی ئەم شانۆنامەیە وەک دەقێکی زیندوو و کاریگەر. گرنگی ئەدەبی و کاریگەری بەردەوام”کۆچبەرەکان” بەرهەمێکی گرنگی شانۆی پووچگەراییە و بە دیالۆگی تیژ، گاڵتەجاڕی توند و، لێکۆڵینەوە قووڵەکانی لەسەر تەوەری ئاڵۆز ناسراوە. ئەم شانۆنامەیە بەهۆی گونجاندنی لەگەڵ هەموو کات و شوێنێکدا، لە سەرتاسەری جیهاندا نمایش کراوە و بەردەوام لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت. گرنگییەکەی تەنها لە شێوازە ئەدەبییەکەیدا نییە، بەڵکو لە توانایدا بۆ وروژاندنی پرسیارە بنەڕەتییەکان دەربارەی مرۆڤایەتی، ئازادی و، ناسنامە. لە جیهانی ئەمڕۆدا کە دیاردەی کۆچ و ئاوارەیی بەردەوام لە زیادبووندایە، پەیامەکانی مرۆژێک لە “کۆچبەرەکان”ـدا زیاتر لە هەر کاتێکی تر گرنگییان هەیە. شانۆنامەکە وەک ئاوێنەیەک وایە کە دۆخی مرۆڤایەتی تێیدا ڕەنگ دەداتەوە، بەتایبەتی لە سەردەمێکدا کە ملیۆنان کەس ناچارن نیشتمانەکانیان بەجێ بهێڵن و لە شوێنێکی تر، بە دوای ژیانێکی باشتردا بگەڕێن. مرۆژێک بە لێهاتوویی خۆی، تیشک دەخاتە سەر ئەو ئاڵۆزییانەی کە کۆچبەران ڕووبەڕوویان دەبنەوە، لە هەمان کاتدا پرسیارگەلێکی فەلسەفی قووڵ دەربارەی مانای ئازادی و ناسنامە دەوروژێنێت. ئەم شانۆنامەیە شاکارێکە کە بەردەوام دەبێت لە وروژاندنی بیرکردنەوە و گفتوگۆ، وەک بەڵگەیەک لەسەر لێهاتوویی مرۆژێک و پەیامە کاتەودەر (بێکاتە)کەی. شانۆنامەی “کۆچبەرەکان”ـەکەی سلاڤۆمیر مرۆژێک تەنها دەقێکی شانۆیی نییە، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ تێگەیشتن لە دۆخی مرۆڤایەتی و بیرکردنەوە لەسەر پرسیارە بنەڕەتییەکانی بوون. مرۆژێک بە شێوازە ناوازەکەی، سنوورەکانی شانۆ تێدەپەڕێنێت و دەبێتە دەنگێک بۆ ئەو کەسانەی کە لە نێوان دوو جیهاندا گیرخواردوون. ئەم شانۆنامەیە بەردەوام دەبێت لە وروژاندنی هەست و بیرکردنەوەی بینەر و خوێنەر، وەک بەڵگەیەک لەسەر ئەوەی کە هونەر دەتوانێت ئاوێنەیەک بێت بۆ واقیع و لە هەمان کاتدا چرایەک بێت بۆ ڕووناککردنەوەی تاریکییەکانی ژیان. “کۆچبەرەکان” شاکارێکە بەردەوام دەبێت لە ژیان و کاریگەرییەکانی لەسەر نەوەکانی داهاتوو، چونکە پەیامەکانی لەگەڵ هەموو کات و شوێنێکدا گونجاون و باس لە دۆخێکی مرۆیی دەکەن کە هەمیشە بووە و هەر دەمێنێت.