نورەدین جاف
پێناسەکان:
هونەری ئەبستراکت یەکێکە لەو فۆرمانەی هونەر کە تایبەتمەندە بە دوورکەوتنەوە لە نوێنەرایەتیکردنی شتە ڕاستەقینەکان یان وێنەی خەیاڵی. گرنگی بە شێوە و ڕەنگ و هێڵەکان دەدات لەبری وردەکاری ڕاستەقینە. ئەم جۆرە هونەرە بۆ دەربڕینی هەست و بیرکردنەوە بەکاردێت و زۆرجار شرۆڤەی کردارەکە بە کراوەیی بەڕووی بینەردا جێدەهێڵین. دیارترین هونەرمەندانی ئەم بوارە بریتین لە بەیت مۆندریان و کاندنسکی،
هونەری سوریالی بزووتنەوەیەکی هونەرییە کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا دەرکەوتووە، و ئامانجی لێکۆڵینەوەیە لە عەقڵی نائاگایی و خەونەکان. پەیوەستە بە وێناکردنی بینینی نالۆژیکی و سەیر و سەمەرە، زۆرجاریش توخمەکانی خەون و واقیع تێکەڵ دەکات. سەلڤادۆر دالی و ئەندرێ بریتۆن بە دیارترین هونەرمەندی ئەم بزووتنەوەیە دادەنرێت. هونەری سوریال ڕەنگدانەوەی خواستی تێپەڕاندنی عەقڵانیەت و دەربڕینی ئەزموونە قووڵەکانی مرۆڤە.
جیاوازییە سەرەکییەکان
– هونەری ئەبستراکت گرنگی بە شێوە و ڕەنگەکان دەدات، لە کاتێکدا هونەری سوریال تیشک دەخاتە سەر خەون و خەیاڵ.
– هونەری ئەبستراکت نوێنەرایەتی شتە ڕاستەقینەکان ناکات، لەکاتێکدا سوریالیزم دەتوانێت توخمەکانی واقیع بە شێوەیەکی نالۆژیکی لەخۆبگرێت.
– ئەبستراکت بەدوای دەربڕینی هەست و بیرکردنەوەدا دەگەڕێت، لەکاتێکدا سوریالی بەدوای گەڕان بەدوای عەقڵی ناوەوە و ئەزموونی خەونەکاندا دەگەڕێت.
هونەری ئەبستراکت و هونەری سوریالی جۆری جیاوازی دەربڕینی هونەرین، بەڵام هەموویان تایبەتمەندی ناوازەیان هەیە:
ئەبستراکت:
لەسەر بنەمای شێوە و ڕەنگەکان بەبێ ئەوەی هەوڵی نوێنەرایەتیکردنی شتەکان بدرێت بە شێوەیەکی واقیعی.
– تایبەتمەندیەکان
– شێوە یان ڕەنگی ئەندازەیی بە شێوەیەکی هەڕەمەکی بەکاردەهێنێت.
– بەشێوەیەکی نافەرمی هەست و بیرکردنەوەکان دەردەبڕێت.
– خاڵی بێت لە توخمە نوێنەرایەتییەکان.
سوریالی/سوریالیزم
– پێناسە:ئامانجی گەڕانە بە عەقڵی عەقڵانی و بەرجەستەکردنی خەون و دیدگاکان.
– تایبەتمەندیەکان
– هێما و وێنەی نامۆ و نالۆژیکی بەکاردەهێنێت.
– توخمەکانی واقیع لەخۆدەگرێت کە پێکهاتەی خەیاڵییان تێدایە، ئەمەش هەستێکی ترسناک دروست دەکات.
– گوزارشت لە گرژی نێوان واقیع و فانتازیا دەکات.
– ئەبستراکت :گرنگی بە شێوە و ڕەنگەکان دەدات، لەکاتێکدا سوریالی بەدواداچوون بۆ دەروون و خەونەکان دەکات.
دەکرێت دەستێوەردان لە نێوان هونەری ئەبستراکت و زنجیرەیی هەبێت. لێرەدا چەند خاڵێک دەخەمەروو؛کە ئەم دەستێوەردانە ڕوون دەکەنەوە:
بەکارهێنانی فۆڕمی ناتەقلیدی
– هەردوو جۆرەکە دەتوانن فۆڕمی ناتەقلیدی بەکاربهێنن. هونەری ئەبستراکت توخمە زنجیرەییەکانی وەک شێوەی سەیر یان پەرەسەندنی نالۆژیکی لەخۆدەگرێت.
دەربڕینی هەست
– هونەری ئەبستراکت دەتوانێت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ هەستی قووڵ دەرببڕێت، لەکاتێکدا سیریالیزم دەتوانێت سیمبول و ئەبستراکت بەکاربهێنێت بۆ دەربڕینی ئەو هەستانە بە شێوەیەکی ڕوونتر.
بانگەواز بۆ بیرکردنەوە
– هەردوو ژانرەکە بانگهێشتی بینەر دەکەن بۆ بیرکردنەوە و بیرکردنەوە، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی چەندین لێکدانەوە، جا چ لە ڕێگەی فۆڕمی ئەبستراکتەوە بێت یان وێنەی سوریالی
ئەزموون
– هونەرمەندان لە هەموو ئاراستەکاندا زۆرتر شێوازی ئەزموونی پەیڕەو دەکەن، ئەمەش وا دەکات تایبەتمەندی هەموو ژانرەکان لە بەرهەمەکانیاندا کۆبکەمەوە.
– هەندێک لە هونەرمەندان، وەک *سالڤادۆر دالی*دەتوانرێت وەک بەشێک لە ڕەوتی کۆی گشتی هەژمار بکرێت، بەو پێیەی لە بەرهەمە سوریالیستەکانیاندا توخمە ئەبستراکتەکان بەکاردەهێنن.
یاری نێوان هونەری ئەبستراکت و زنجیرەیی ڕێگە بە دروستکردنی ئەزموونی بینراوی دەوڵەمەند و ئاڵۆز دەدات، ئەمەش دەرگا بەڕووی دروستکردنی نوێدا دەکاتەوە.
لێرەدا جیاوازییە سەرەکییەکانی نێوان هونەری ئەبستراکت و هونەری سوریال دەخەمەروو:
– هونەری ئەبستراکت ؛ئامانجی دەربڕینی هەست و بیرکردنەوەکانمە لە ڕێگەی شێوە و ڕەنگەکانەوە بەبێ ئەوەی پشت بە نوێنەرایەتیکردنی شتە ڕاستەقینەکان ببەستم.
– سوریالی تیشک دەخاتە سەر گەڕان بەدوای عەقڵی نائاگایی و خەونەکاندا، هەروەها گرژی نێوان واقیع و خەیاڵی من لە ڕێگەی وێنەی نالۆژیکییەوە دەردەبڕێت.
– هونەری ئەبستراکت لەسەر بنەمای شێوە ئەندازەییەکان و پێکهاتەی بێ پێکهاتە، لەگەڵ بەکارهێنانی ئازادانەی ڕەنگەکان.
– سوریالی ؛وێنەی نهێنی و سەیر و سەمەرە بەکاردەهێنێت، زۆربەیان پێکهاتە نالۆژیکیەکان، و تێکەڵکردنی توخمەکانی واقیع و خەیاڵ.
– هونەری ئەبستراکت :ڕەنگە زیاتر کراوە بێت بۆ چەندین لێکدانەوە، بەو پێیەی کاردانەوەی بینەرەکان بەپێی هەستەکانی خۆیان ڕەنگە جیاواز بن.
– سوریالی: مەیلی ئەوەی هەیە بینەر ئاراستە بکات بەرەو هەندێک لێکدانەوە کە پەیوەندییان بە عەقڵ و خەونەکانەوە هەیە.
– ئەبستراکت ؛بەزۆری گێڕانەوە یان کۆدی ڕوونی تێدا نییە.
– سوریالی :زۆربەی کات، توخمە حیکایەتئامێزەکان یان عیرفانیەکان لەخۆدەگرین، ئەوانە لەسەر بنەمای خەون یان ئەزموونی دەروونی دامەزراون.
– هونەری ئەبستراکت :نیوەڕۆ لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا وەک وەڵامێک بۆ نەریتە هونەریەکانی پێشوو.
– سوریالی :لە ساڵانی بیست و سییەکانی سەدەی ڕابردوودا سەری هەڵدا، وەک بەشێک لە بزووتنەوەیەکی ئەدەبی و هونەری بە ئامانجی گەڕان بەدوای عەقڵی عەقڵانیدا.
لە کاتێکدا هونەری ئەبستراکت سەرنجی لەسەر شێوە و ڕەنگەکانە، هونەری سوریالیستی هەوڵدەدات لە ڕێگەی هێمای نالۆژیکی و وێنەی سەیرەوە بەدواداچوون بۆ هەست و بیرکردنەوەکان بکات.