سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
لە جیهانی شانۆدا، هەندێک دەق هێندە بەهێز و کاریگەرن کە سنوورە جوگرافی و کولتوورییەکان دەبەزێنن و دەبنە گوزارشتێک بۆ ئازار و خەباتی مرۆڤایەتی لە هەر شوێنێک. شانۆنامەی “زمانی چیا” (Mountain Language)ی نووسەری بەناوبانگی بەریتانی و براوەی خەڵاتی نۆبڵ، هارۆڵد پینتەر، یەکێکە لەو دەقانە. ئەم شانۆنامە کورتە، کە لە ساڵی 1988 نووسراوە، بە شێوەیەکی ڕوون و بێپەردە باس لە سەرکوتکردنی زمان و ناسنامە دەکات، بەتایبەتی لە چوارچێوەی زیندانێکدا کە تێیدا قسەکردن بە زمانی دایکی قەدەغەیە. پرسیارە سەرەکییەکانی ئەم بابەتە ئەوەیە: ئایا ئەم تێکستە بە مەبەستی چی نووسراوە؟ ئایا بۆ کورد نووسراوە و کورد خۆی لەناو ئەو تێکستەدا دەبینێتەوە؟ ئایا هارۆڵد پینتەر کورد دەناسێت؟ ئەم بابەتە هەوڵدەدات خوێندنەوەیەکی شیکاری و جدی بۆ “زمانی چیا” پێشکەش بکات، بە تیشک خستنە سەر پەیوەندییەکەی بە دۆزی کوردەوە و وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە بە پشت بەستن بە بەڵگە و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان.مەبەستی نووسینی “زمانی چیا” و دیدگا سیاسییەکانی پینتەرهارۆڵد پینتەر، جگە لەوەی شانۆنووسێکی گەورە بوو، کەسایەتییەکی سیاسی چالاکیش بوو کە بەردەوام دژی ستەم و پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ دەوەستایەوە. شانۆنامەی “زمانی چیا” بەشێکە لەو دەقانەی کە پینتەر بۆ گوزارشتکردن لە نیگەرانییە سیاسییەکانی نووسیویەتی. مەبەستی سەرەکی پینتەر لە نووسینی ئەم شانۆنامەیە، وەک خۆی چەندین جار ئاماژەی پێکردووە، بریتی بوو لە نیشاندانی دڕندەیی و نامرۆڤانەیی ئەو ڕژێمانەی کە هەوڵی سەرکوتکردنی ناسنامە و زمانی کەمینەکان دەدەن. ئەم شانۆنامەیە گوزارشتێکە لەو زوڵم و زۆرەی کە لە زیندانەکاندا بەرامبەر بە دیلکراوان دەکرێت، بەتایبەتی قەدەغەکردنی قسەکردن بە زمانی دایکیان، کە ئەمەش بەشێکە لە هەوڵدان بۆ سڕینەوەی بوونیان و شکاندنی ڕۆحیان .
پینتەر بە درێژایی ژیانی داکۆکیکارێکی سەرسەختی مافەکانی مرۆڤ بوو. ئەو دژی دەسەڵاتی ستەمکار و سیاسەتە سەرکوتکەرەکان بوو لە هەر شوێنێکی جیهان. “زمانی چیا” ڕەنگدانەوەی ئەو دیدگا سیاسییەیە کە تێیدا زمان وەک ئامرازێکی سەرەکی بۆ دەسەڵات و کۆنترۆڵکردن نیشان دەدرێت، و قەدەغەکردنی زمان وەک بەشێک لە پرۆسەی بێبەشکردن و بێدەنگکردنی قوربانییان .
ئایا “زمانی چیا” بۆ کورد نووسراوە و ئایا پینتەر کورد دەناسێت؟یەکێک لە پرسیارە سەرەکییەکان دەربارەی “زمانی چیا” ئەوەیە کە ئایا ئەم شانۆنامەیە بە تایبەتی بۆ دۆزی کورد نووسراوە یان نا. بەڵگەکان بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکەن کە هارۆڵد پینتەر لە نووسینی ئەم شانۆنامەیەدا ئیلهامی لە سەرکوتکردنی کورد لە تورکیا وەرگرتووە. پینتەر لە ساڵی 1985 سەردانی تورکیای کردووە و لەوێ شایەتی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ بووە، بەتایبەتی قەدەغەکردنی زمانی کوردی و سەرکوتکردنی ناسنامەی کورد. ئەو لە چاوپێکەوتنەکانیدا و لە نووسینەکانیدا بە ڕوونی ئاماژەی بەوە کردووە کە “زمانی چیا” لەسەر بنەمای مێژووی درێژخایەنی ستەمکارییەکانی سەر کورد وەک کەمینەیەک لە ژێر دەسەڵاتی تورکیادا نووسراوە .
بۆیە، وەڵامی پرسیارەکە بەڵێیە، پینتەر کورد دەناسێت و شانۆنامەی “زمانی چیا” بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە دۆزی کوردەوە هەیە. هەرچەندە شانۆنامەکە ناوی وڵات یان نەتەوەیەکی دیاریکراو ناهێنێت، بەڵام پینتەر بە مەبەست گوزارشتی لەو ئازارە جیهانییە کردووە کە کەمینەکان بەهۆی قەدەغەکردنی زمان و ناسنامەیانەوە تووشی دەبن. ئەمەش وایکردووە کە تێکستەکە لە هەمان کاتدا تایبەت بێت بە دۆزی کورد و گشتگیر بێت بۆ هەموو ئەو گەلانەی کە لە ژێر ستەم و سەرکوتدان .
کورد خۆی لەناو تێکستەکەدا دەبینێتەوە؟بە دڵنیاییەوە، کورد دەتوانێت خۆی بە قووڵی لەناو تێکستی “زمانی چیا”دا ببینێتەوە. چیرۆکی قەدەغەکردنی زمان، سەرکوتکردنی ناسنامە، و ئازارەکانی زیندان، گوزارشتێکی ڕاستەقینەیە لەو ئەزموونەی کە کورد لە مێژووی خۆیدا بەردەوام تووشی بووە. ئەو هەستەی کە زمانی دایکی دەبێتە هۆی سزا و ئازار، هەستێکی ئاشنایە بۆ زۆرێک لە کورد. شانۆنامەکە ئەو بێدەنگییە زۆرەملێیە و ئەو ترسانە نیشان دەدات کە لە ئەنجامی سەرکوتکردنی زمانەوە دروست دەبن. ئەمەش وادەکات تێکستەکە ببێتە ئاوێنەیەک بۆ ئەزموونی کورد و دەرفەتێک بۆ گوزارشتکردن لە ئازارەکانیان لە چوارچێوەیەکی هونەریدا. هەرچەندە پینتەر بە شێوەیەکی گشتگیر نووسیویەتی، بەڵام وردەکارییەکان و هەستی ناو تێکستەکە بە شێوەیەکی بەرچاو لەگەڵ واقیعی کورددا دەگونجێت.خوێندنەوەیەکی شیکاری بۆ تێکستی “زمانی چیا””زمانی چیا” شانۆنامەیەکی کورتە، بەڵام پڕە لە مانای قووڵ و هێمای بەهێز. پینتەر بە شێوازێکی تایبەت بە خۆی، کە بە “پینتەریسک” ناسراوە، دیالۆگی کەم و بێدەنگی پڕ لە مانا بەکاردەهێنێت بۆ گوزارشتکردن لە ترس، ستەم، و بێدەسەڵاتی. شانۆنامەکە چوار دیمەنی سەرەکی لەخۆدەگرێت کە هەریەکەیان لایەنێکی جیاوازی سەرکوتکردنەکە نیشان دەدەن:
1. دیمەنی چاوەڕوانی و ترس دیمەنی یەکەم ژمارەیەک ژن نیشان دەدات کە لە دەرەوەی زیندان چاوەڕێی بینینی کەسوکاریان دەکەن. ترس و دڵەڕاوکێ بەسەر هەموویانەوە زاڵە. ئەم دیمەنە سەرەتایەکەی کاریگەرە بۆ نیشاندانی ژینگەی ستەمکاری و کاریگەرییەکانی لەسەر تاک. قەدەغەکردنی قسەکردن بە زمانی دایکیان، تەنانەت لە دەرەوەی زیندانیش، هەستێکی بەردەوامی ترس و چاودێری دروست دەکات. ئەمەش هاوشێوەی ئەو دۆخەیە کە کورد لە ناوچە سەرکوتکراوەکاندا ئەزموونی کردووە، کاتێک قسەکردن بە زمانی کوردی لە شوێنە گشتییەکاندا قەدەغە بووە و سزای لەسەر بووە .
2. دیمەنی لێپرسینەوە و سووکایەتیکردن لە دیمەنی دووەمدا، سەربازەکان بە شێوەیەکی دڕندانە و سووکایەتی ئامێز لەگەڵ ژنەکاندا قسە دەکەن. ئەوان زمانی دایکی ژنەکان بە “زمانی چیا” ناودەبەن، کە ئەمەش زاراوەیەکی سووکایەتی ئامێزە و بۆ کەمکردنەوەی بەهای زمان و ناسنامەی کەمینەکان بەکاردێت. ئەم دیمەنە بە ڕوونی نیشان دەدات کە چۆن دەسەڵات هەوڵدەدات لە ڕێگەی زمانەوە کۆنترۆڵی تاکەکان بکات و ناسنامەیان بسڕێتەوە. لێرەدا، زمان تەنها ئامرازێکی پەیوەندیکردن نییە، بەڵکو هێمایەکە بۆ بوون و ناسنامە. قەدەغەکردنی زمان وەک هێرشێکە بۆ سەر بوونی مرۆڤ و کەرامەتی .
3. دیمەنی بێدەنگی و خۆڕاگری دیمەنی سێیەم تیشک دەخاتە سەر بێدەنگی زۆرەملێ. زیندانییەکان ناچار دەکرێن بە زمانی فەرمی قسە بکەن، کە بۆ ئەوان نامۆیە. ئەم بێدەنگییە نیشانەیەکە لە بێدەسەڵاتی، بەڵام لە هەمان کاتدا دەتوانێت ببێتە جۆرێک لە خۆڕاگری. کاتێک تاکەکان ناچار دەکرێن بێدەنگ بن، ئەوا بێدەنگییەکەیان دەتوانێت پەیامێکی بەهێزتر لە قسەکردن بگەیەنێت. ئەمەش هاوشێوەی ئەو خۆڕاگرییە بێدەنگییەیە کە زۆرێک لە گەلانی ژێردەستە لە بەرامبەر سەرکوتکردندا نیشانیان داوە .
4. دیمەنی گەڕانەوە و کاریگەرییە دەروونییەکاندیمەنی کۆتایی کاریگەرییە دەروونییەکانی سەرکوتکردن لەسەر تاکەکان نیشان دەدات. زیندانییەکان دوای ئازادبوونیان، تەنانەت ئەگەر بتوانن بە زمانی دایکی خۆیان قسە بکەن، هێشتا کاریگەرییەکانی ترس و ئازار بەسەریانەوە دەمێنێتەوە. ئەمەش نیشان دەدات کە سەرکوتکردنی زمان و ناسنامە تەنها کاریگەری فیزیکی نییە، بەڵکو کاریگەری قووڵی دەروونی و کۆمەڵایەتیشی هەیە کە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن دەمێنێتەوە. ئەم لایەنە دەروونییە بە تایبەتی لە ئەزموونی کورددا بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە نەوە لە دوای نەوە کاریگەرییەکانی سەرکوتکردنی زمان و ناسنامەیان بەسەردا ماوەتەوە .
پینتەر لە “زمانی چیا”دا بە شێوەیەکی هونەری و کاریگەر ئەو ڕاستییە تاڵە نیشان دەدات کە چۆن دەسەڵات هەوڵدەدات لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی زمانەوە، ناسنامەی مرۆڤەکان بسڕێتەوە و بیانکاتە بوونەوەرێکی بێدەنگ و بێ ناسنامە. بەڵام لە هەمان کاتدا، شانۆنامەکە هێمای خۆڕاگری و هیواشە، چونکە سەرەڕای هەموو سەرکوتکارییەکان، زمانی چیا هەر دەمێنێت و دەنگی خۆی دەداتەوە.دەرئەنجامشانۆنامەی “زمانی چیا”ی هارۆڵد پینتەر تەنها دەقێکی شانۆیی نییە، بەڵکو گوزارشتێکی بەهێزە لە ئازار و خەباتی ئەو گەلانەی کە لە ژێر ستەم و سەرکوتدان. وەک لەم بابەتەدا ڕوون کرایەوە، پینتەر بە مەبەست ئەم شانۆنامەیەی نووسیوە بۆ نیشاندانی دڕندەیی سەرکوتکردنی زمان و ناسنامە، و بە تایبەتی ئیلهامی لە دۆزی کورد وەرگرتووە. هەرچەندە شانۆنامەکە گشتگیرە و بۆ هەموو گەلانی ژێردەستە دەگونجێت، بەڵام کورد بە شێوەیەکی تایبەت دەتوانێت خۆی لەناو ئەم تێکستەدا ببینێتەوە، چونکە ئەزموونی قەدەغەکردنی زمان و ئازارەکانی زیندان بەشێکی دانەبڕاوە لە مێژووی ئەم گەلە.”زمانی چیا” بانگەوازێکە بۆ پاراستنی ناسنامە و زمان، و یادخستنەوەی ئەوەی کە سەرەڕای هەموو هەوڵەکانی سەرکوتکردن، دەنگی ڕاستی و خۆڕاگری هەرگیز نامرێت. ئەم شانۆنامەیە دەبێتە هۆی هۆشیارکردنەوەی جیهان بەرامبەر بە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ و گرنگی پاراستنی فرەچەشنی کولتووری و زمانەوانی. خوێندنەوەی ئەم تێکستە، بەتایبەتی لە چوارچێوەی دۆزی کورددا، نەک تەنها تێگەیشتنێکی قووڵترمان پێدەبەخشێت لەسەر ئازارەکانی ڕابردوو، بەڵکو هیوایەکیش دەبەخشێت بۆ داهاتوویەک کە تێیدا هەموو زمان و ناسنامەیەک ڕێزی لێبگیرێت و ئازاد بێت.