سەردار ئەکرەم _ بەریتانیا
چەمکی خیانەت یەکێکە لە چەمکە هەرە سەرەکی و قووڵەکان لە کۆی بەرهەمە شانۆییەکانی ویلیام شکسپیردا. ئەم چەمکە تەنها وەک ڕووداوێکی سادە لە گێڕانەوەکانیدا دەرناکەوێت، بەڵکو وەک هێزێکی بزوێنەری سەرەکی کار دەکات کە چارەنووسی کارەکتەرەکان دیاری دەکات و گرژییە درامییەکان پەرە پێ دەدات. شکسپیر بە لێهاتووییەکی بێوێنەوە، جۆرەها ڕەهەندی خیانەت دەخاتە ڕوو، لە خیانەتی سیاسی و دەسەڵاتەوە تا خیانەتی خێزانی و سۆزداری، بەمەش سروشتی ئاڵۆزی مرۆڤ و کاریگەرییە وێرانکەرەکانی بێوەفایی نیشان دەدات. لەم بابەتەمدا هەوڵ دەم بە وردی چەمکی خیانەت لە تێکستە شانۆییەکانی شکسپیردا شی بکمەوە، بە تیشکخستنە سەر هۆکارەکان، جۆرەکان و، کاریگەرییەکانی لەسەر کارەکتەر و گێڕانەوەکان، لەگەڵ پێشکەشکردنی نموونەی دیار لە شانۆکانی وەک “یولیۆس قەیسەر”، “ئۆتێلۆ”، “لیر پاشا”، “هاملێت” و، “مەکبێس”. شکسپیر لە ڕێگەی ئەم چەمکەوە، پرسیاری فەلسەفی قووڵ دەربارەی متمانە، دڵسۆزی، دەسەڵات و، سروشتی خراپەی مرۆڤ دەورووژێنێت. خیانەت لە شانۆکانی ئەودا تەنها بریتی نییە لە پێشێلکردنی بەڵێنێک، بەڵکو بریتییە لە داڕمان و لەناوچوونی بنەماکانی پەیوەندی مرۆیی و کۆمەڵایەتی. ئەمەش وای لێ دەکات ببێتە بابەتێکی هەمیشەیی و جێگەی بایەخ لە لێکۆڵینەوە ئەدەبییەکاندا.
جۆرەکانی خیانەت و دەرکەوتەکانی لە شانۆکانی شکسپیردا
شکسپیر بە لێهاتووییەکی زۆرەوە جۆرەها ڕەهەندی خیانەتی لە تێکستە شانۆییەکانیدا نمایش کردووە، کە هەر یەکەیان کاریگەری تایبەتی خۆی لەسەر گێڕانەوە و پەرەسەندنی کارەکتەرەکان هەیە. ئەم جۆرانە دەکرێت بەسەر چەند پۆلێکدا دابەش بکرێت.
یەکەم/ خیانەتی سیاسی و دەسەڵات
ئەم جۆرە خیانەتە یەکێکە لە باوترین و کاریگەرترین جۆرەکانی خیانەت لە شانۆ تراژیدییەکانی شکسپیردا، کە زۆرجار پەیوەستە بە ئارەزووی دەسەڵات، پاراستنی بەرژەوەندییە سیاسییەکان، یان ترس لە لەدەستدانی پێگە. ئەم جۆرە خیانەتە دەتوانێت ببێتە هۆی داڕمانی دەوڵەتان، کوشتنی پاشاکان و، دروستبوونی شەڕی ناوخۆیی.
• یولیۆس قەیسەر (Julius Caesar) یەکێکە لە دیارترین نموونەکانی خیانەتی سیاسی. بروتوس، کە هاوڕێیەکی نزیک و جێی متمانەی قەیسەر بوو، لەگەڵ ژمارەیەک سیناتۆری تردا پیلانگێڕی دەکەن بۆ کوشتنی قەیسەر. هۆکاریی سەرەکی ئەم خیانەتە، ترسی پیلانگێڕان بوو لەوەی قەیسەر ببێتە دیکتاتۆر و کۆمار لەناو ببات. وتە بەناوبانگەکەی قەیسەر، (Et tu، Brute?) واتە (ئەتۆش، بروتوس؟)، دەربڕی قووڵترین ئازاری خیانەتە لەلایەن کەسێکی نزیکەوە. ئەم خیانەتە نەک تەنها دەبێتە هۆی کوشتنی قەیسەر، بەڵکو دەبێتە سەرەتای شەڕێکی ناوخۆیی و خوێناوی کە کۆتایی بە کۆمار دەهێنێت.
• مەکبێس (Macbeth)؛ خیانەتی مەکبێس بە دانکن پاشا، نموونەیەکی تری خیانەتی سیاسییە کە لە ئەنجامی ئارەزووی بێسنوور بۆ دەسەڵات و هاندانی دەرەکی (پێشبینییەکانی جادووگەرەکان و هاندانی لیدی مەکبێس) ڕوو دەدات. مەکبێس، کە ژەنەڕاڵێکی دڵسۆز بوو، پاشاکەی دەکوژێت بۆ ئەوەی تەختی پاشایەتی بەدەست بهێنێت. ئەم خیانەتە دەبێتە سەرەتای زنجیرەیەک تاوان و خوێنڕشتن کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی لەناوچوونی مەکبێس خۆی و لیدی مەکبێس.
• هاملێت (Hamlet)؛ خیانەتی کلۆدیەس بە براکەی، پاشای دانیمارک (باوکی هاملێت)، کە دەیکوژێت بۆ ئەوەی تەختەکەی داگیر بکات و هاوسەرگیری لەگەڵ شاژن گێرترود بکات، نموونەیەکی تری خیانەتی سیاسی و خێزانییە. ئەم خیانەتە دەبێتە هۆی دروستبوونی گرژییەکی قووڵی دەروونی لە هاملێتدا و پاڵنەرێکە بۆ تۆڵەسەندنەوە کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی لەناوچوونی زۆربەی کارەکتەرە سەرەکییەکان.
دووەم/ خیانەتی خێزانی و سۆزداری
ئەم جۆرە خیانەتە زیاتر لەسەر ئاستی پەیوەندییە کەسییەکان ڕوو دەدات و کاریگەرییەکی قووڵی دەروونی دادەنێتە سەر کارەکتەرەکان. زۆرجار حەسادەت، چاوچنۆکی، یان بێوەفایی هۆکارەکەیەتی.
• لیر پاشا (King Lear)؛ شا لیر، پاشای بەساڵاچوو، شانشینەکەی بەسەر سێ کچەکەیدا دابەش دەکات بەپێی ئەوەی کامیان زیاتر خۆشی دەوێت. گۆنێریل و ریگان، دوو کچە گەورەکەی، بە درۆ خۆشەویستییەکی زۆر دەردەبڕن و دوای وەرگرتنی دەسەڵات، خیانەت لە باوکیان دەکەن و بێڕێزیی پێ دەکەن. لە بەرامبەردا، کۆردیلیا، کچە بچووکەکەی، کە بە ڕاستگۆیی خۆشەویستی خۆی دەردەبڕێت، لەلایەن باوکیەوە ڕەت دەکرێتەوە. ئەم خیانەتە خێزانییە دەبێتە هۆی شێتبوونی شا لیر و کارەساتی گەورە بۆ هەمووان.
• ئۆتێلۆ (Othello)؛ یاگۆ، کەسایەتی خراپەکاری شانۆکە، بە حەسادەت و کینە، پیلانگێڕی دەکات بۆ لەناو بردنی ئۆتێلۆ. ئەو بە درۆ و فێڵ گومان دەخاتە دڵی ئۆتێلۆوە دەربارەی دڵسۆزیی دێزدیمۆنا، هاوسەری ئۆتێلۆ. ئەم خیانەتە دەروونییە دەبێتە هۆی ئەوەی ئۆتێلۆ، بەهۆی چاوەڕوانی و گومانەوە، دێزدیمۆنای بێتاوان بکوژێت و لە کۆتاییدا خۆیشی لەناو ببات. ئەمە نموونەیەکی دیاری خیانەتە کە لە ئەنجامی دەستکاریکردنی دەروونی و حەسادەتەوە ڕوو دەدات.
• دوو پیاوەکەی ڤیرۆنا (Two Gentlemen of Verona)؛ پرۆتیەس و ڤالێنتاین، هاوڕێی نزیک و هۆگری یەکترن؛ پرۆتیەس خیانەت لە جولیای خۆشەویستی خۆی و، ڤالێنتاینی هاوڕێی دەکات، ئاخر هەوڵ دەدات دەستدرێژی بکاتە سەر سیلڤیای خۆشەویستی ڤالێنتاین. ئەمە جۆرێکە لە خیانەتی سۆزداری و هاوڕێیەتی کە سروشتی خۆپەرستی و بێوەفاییی مرۆڤ نیشان دەدات.
سێیەم/ خیانەت لە خود
هەندێک جار کارەکتەرەکان خیانەت لە بنەما و بەهاکانی خۆیان دەکەن، یان لەو کەسایەتییەی کە پێشتر بوون. ئەم جۆرە خیانەتە زیاتر ناوخۆییە و کاردەکاتە سەر دەروونی کارەکتەرەکە خۆی.
• مەکبێس (Macbeth) دوای کوشتنی دانکن، مەکبێس نەک تەنها خیانەت لە پاشاکەی دەکات، بەڵکو خیانەت لە ویژدانی خۆی و ئەو پیاوە شەرەفمەندەش دەکات کە پێشتر بوو. ئەو دەبێتە کەسێکی خوێنڕێژ و پڕ لە گومان، کە بەردەوام لە ترسی ئاشکرابوونی تاوانەکانی و لەدەستدانی دەسەڵاتدا دەژیێت. ئەمە نموونەیەکی دیاری خیانەتە لە خود کە دەبێتە هۆی لەناوچوونی دەروونی و جەستەیی.
چەند هۆکارێک کاریگەرییان هەیە لەسەر خیانت کە شکسپیر لە ڕێگەی کارەکتەرە ئاڵۆزەکانیەوە، هۆکارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی پشت خیانەت دەخاتە ڕوو، هەروەها کاریگەرییە وێرانکەرەکانی لەسەر تاک و کۆمەڵگە نیشان دەدات.
هۆکارەکانی خیانەت
1. ئارەزووی دەسەڵات و حەسادەت: یەکێکە لە بەهێزترین پاڵنەرەکانی خیانەت لە شانۆکانی شکسپیردا. کارەکتەرەکانی وەک مەکبێس، کلۆدیەس و، یاگۆ، بە هۆی ئارەزووی بێسنوور بۆ دەسەڵات یان حەسادەتەوە، خیانەت لە نزیکترین کەسەکانیان دەکەن. ئەم ئارەزووە وایان لێ دەکات هەموو بەها و بنەمایەکی ڕەوشتی پێشێل بکەن.
2. ترس و پاراستنی خود: هەندێک جار خیانەت لە ئەنجامی ترسەوە سەرچاوە دەگرێت. بۆ نموونە، بروتوس لە “ژولیەس قەیسەر”دا، لە ترسی ئەوەی قەیسەر ببێتە دیکتاتۆر، خیانەتی لێ دەکات. ئەمە جۆرێکە لە خیانەت کە لەژێر ناوی “بەرژەوەندی گشتی”دا ئەنجام دەدرێت، بەڵام لە بنەڕەتدا لە ترسەوە سەرچاوەی گرتووە.
3. بێوەفایی و چاوچنۆکی: هەندێک کارەکتەر بە سروشتی خۆیان بێوەفا و چاوچنۆکن. گۆنێریل و ریگان لە “لیر پاشا”دا، نموونەی دیاری ئەم جۆرە کارەکتەرانەن. ئەوان دوای وەرگرتنی دەسەڵات، بەبێ هیچ هۆکارێکی ڕەوا، خیانەت لە باوکیان دەکەن و بێڕێزیی پێ دەکەن.
4. دەستکاریکردن و فێڵ: یاگۆ لە “ئۆتێلۆ”دا، بە لێهاتووییەکی شەیتانیانەوە، دەستکاری دەروونی ئۆتێلۆ دەکات و بە درۆ و فێڵ گومانی خیانەتی دێزدیمۆنای لە دڵدا دەچێنێت. ئەمە نیشان دەدات کە چۆن خیانەت دەتوانێت لە ئەنجامی دەستکاریکردنی دەروونی و بڵاوکردنەوەی زانیاریی هەڵەوە پەیدا ببێت.
کاریگەرییەکانی خیانەت
1. کارەساتی گەورە و لەناوچوون: زۆرجار خیانەت دەبێتە هۆی ڕوودانی کارەساتی گەورە و لەناوچوونی کارەکتەرە سەرەکییەکان. لە “هاملێت”دا، خیانەتی کلۆدیەس دەبێتە هۆی زنجیرەیەک ڕووداوی خوێناوی کە لە کۆتاییدا هەمووان لەناو دەبات. لە “ئۆتێلۆ”شدا، خیانەتی یاگۆ دەبێتە هۆی کوشتنی دێزدیمۆنا و خۆکوشتنی ئۆتێلۆ.
2. گۆڕانکاریی دەروونی و شێتبوون: خیانەت کاریگەری قووڵی دەروونی لەسەر قوربانی و خیانەتکارەکەش هەیە. لیر پاشا، دوای خیانەتی کچەکانی، شێت دەبێت. مەکبێسیش دوای خیانەتەکەی، تووشی هەستکردن بە تاوان و پارانۆیا دەبێت و ئۆقرەی لێ دەبڕێت.
3. داڕمانی متمانە و پەیوەندییەکان: خیانەت بنەماکانی متمانە و دڵسۆزی لەناو دەبات و، دەبێتە هۆی داڕمانی پەیوەندییەکان. پەیوەندی نێوان قەیسەر و بروتوس، یان ئۆتێلۆ و دێزدیمۆنا، بەهۆی خیانەتەوە بە تەواوی لەناو دەچێت.
پێشخستنی گێڕانەوە و دروستکردنی گرژییەکی درامی: خیانەت وەکو هێزێکی بزوێنەر کار دەکات بۆ پێشخستنی چیرۆک و دروستکردنی گرژیی درامی. بەبێ خیانەت، زۆربەی چیرۆکەکانی شکسپیر ئەو قووڵایی و ئاڵۆزییەیان نابێت. خیانەت خاڵی وەرچەرخانە کە چارەنووسی کارەکتەرەکان بەرەو کارەسات دەبات. لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین کە چەمکی خیانەت یەکێکە لە گرنگترین و کاریگەرترین چەمکەکان لە تێکستە شانۆییەکانی ویلیام شکسپیردا.
شکسپیر بە شێوەیەکی قووڵ و فرەلایەنە، ئەم چەمکەی شی کردووەتەوە و لە ڕێگەی کارەکتەرە ئاڵۆزەکانیەوە، هۆکارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی پشت خیانەت و کاریگەرییە وێرانکەرەکانی لەسەر تاک و کۆمەڵگە خستووەتە ڕوو. خیانەت لە شانۆکانی شکسپیردا تەنها کردارێکی سادە نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی ئاڵۆزە کە ڕەگ و ڕیشەی لە سروشتی مرۆڤ و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا هەیە. ئەمەش وای لێ دەکات ببێتە بابەتێکی هەمیشەیی و جێگەی بایەخ لە لێکۆڵینەوە ئەدەبییەکاندا و تا ئەمڕۆش کاریگەری خۆی لەسەر خوێنەر و بینەران بهێڵێتەوە.