نورەدین جاف
هونەر دەربڕینێکی مرۆییە کە بە شێوەی جۆراوجۆر بە درێژایی مێژوو دەرکەوتووە، لە هونەری ئەشکەوتی پێش مێژووەوە تا هونەری هاوچەرخ.
هونەری ئەشکەوت
– مێژوو هونەری ئەشکەوت مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٤٠ هەزار ساڵ پێش ئێستا، کاتێک مرۆڤە سەرەتاییەکان ڕەنگی سرو وشتییان بەکارهێناوە بۆوینه کێشان لەسەر دیواری ئەشکەوتەکان.
– ناوەڕۆک وێنەکێشانەکان ئاژەڵ و دیمەنی ڕاوکردن و هێما ئاینی یان ڕۆحییەکانی ڕەنگدانەوەی ژیانی ڕۆژانەیان نیشان دەدا.
پەرەسەندنی هونەر بە درێژایی سەدەکان
– کۆن هونەر لەگەڵ شارستانیەتەکانی وەک میسری و یۆنانی پەرەی سەند، لەوێدا لە پەرستگا و پەیکەرەکاندا بەکاردەهێنرا.
– سەدەکانی ناوەڕاست
هونەری ئایینی و پەیکەرسازی و تەلارسازی گۆتیک جیاکرانەوە.
– ڕێنێسانس هونەر بە گرنگیدان بە ڕیالیزم و جوانیناسی گەشەی کرد، لەگەڵ هونەرمەندەکانی وەک لیۆناردۆ داڤینچی و میشێل ئەنجێلۆ.
هونەری هاوچەرخ
– هەمەچەشنی هونەری هاوچەرخ ڕەنگدانەوەی کۆمەڵێک شێواز و دەربڕینی بەرفراوانە، لەوانە هونەری ئەبستراکت، هونەری چەمکی، و هونەری دیجیتاڵی.
– تەکنەلۆجیا تەکنەلۆژیا ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبووە لە گەشەپێدانی هونەرەکاندا، لە نیگارکێشانی دیجیتاڵییەوە تا هونەری ئینستێلاسیۆن.
هونەر وەک ئاوێنەیەک دەمێنێتەوە کە گۆڕانکارییە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان بە تێپەڕبوونی کات ڕەنگدەداتەوە، ئەمەش وایکردووە ببێتە بەشێکی جەوهەری ناسنامەی مرۆڤ.
چەندین قوتابخانەی هونەری هەن کە تایبەتمەندی هونەری هاوچەرخن، دیارترینیان بریتین لە:
. دەربڕینگەرایی
– تیشک دەخاتە سەر دەربڕینی هەستی ناوەوە و دڵەڕاوکێی دەروونی.
– هونەرمەندان ئێدڤارد مونچ، واسیلی کاندینسکی.
هونەری ئەبستراکت
– پشت بە شێوە و ڕەنگەکان دەبەستێت بەبێ ئەوەی نوێنەرایەتییەکی واقیعی بکات.
– هونەرمەندان،پیت مۆندریان، جاکسۆن پۆلۆک.
سوریالیزم
– لە ڕێگەی وێنەی نالۆژیکییەوە بەدواداچوون بۆ خەون و نائاگا دەکات.
– هونەرمەندان ؛سەلڤادۆر دالی، ڕێنی ماگریت.
دادایزم
– بزووتنەوەیەکی دژە هونەرە کە پێوەرەکانی جوانکاری و فیکری تێکدەدات.
– هونەرمەندان ؛مارسێل دوشامپ، ترینیتی کالڤین.
هونەری چەمکی
– سەرنج دەخاتە سەر بیرۆکەی پشت کارەکە نەک فۆڕمی کۆتایی.
– هونەرمەندان ؛سۆل لیویت، جۆزێف کۆسوت.
هونەری دیجیتاڵی
– تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی وەک ئامرازێک بۆ دەربڕینی هونەری بەکاردەهێنێت.
– هونەرمەندان ؛زۆرێک لە هونەرمەندانی هاوچەرخ ئەم شێوازە بەکاردەهێنن، وەک ڕافایل ڕۆزنداڵ.
هونەری شەقام
– لە فەزای گشتیدا دەردەبڕدرێت، زۆرجار پەیامی کۆمەڵایەتی یان سیاسی هەڵدەگرێت.
– هونەرمەندان ؛ بانکسی، .
هەریەکێک لەو قوتابخانانە دیدگای ناوازە بۆ جیهان پێشکەش دەکەن و ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی هونەرە لە سەردەمی مۆدێرن.
شەڕەکان بە درێژایی مێژوو کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر گەشەسەندنی هونەر هەبووە و کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر شێواز و تەوەرە هونەریەکان بەجێهێشتووە. لێرەدا چەند خاڵێکی سەرەکی سەبارەت بەم کاریگەرییە دەخەمەروو:
هاندانی داهێنان
– ئازار و ناخۆشی شەڕەکان هەستێکی بەهێزی ئازار و لەدەستدان ورووژێنن، ئەمەش وا لە هونەرمەندان دەکات کە ئەو ئەزموونانە لە بەرهەمەکانیاندا دەرببڕن.
– تەوەری نوێ تەوەری نوێ لە هونەردا سەریهەڵدا کە پەیوەندی بە شەڕەوە هەیە، وەک بوێری و ئازار و قارەمانێتی.
گۆڕینی شێوازی هونەری
– شەڕەکان هاندەری هونەرمەندان بوون بۆ تاقیکردنەوە لەسەر شێوازی نوێ، ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوەکانی وەک ئێکسپرێشنیزم و سوریالیزم.
– ستایلی دەربڕینگەرایی هونەرمەندان بۆ دەربڕینی ئاژاوە و دڵەڕاوکێ ڕەنگی بەهێز و شێوەی سەیریان بەکارهێناوە.
هونەر وەک ئامرازێکی ناڕەزایەتی
– دەربڕینی ڕەتکردنەوە هونەرمەندان کاری هونەرییان وەک ئامرازێک بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر شەڕەکان و سیاسەتی میلیتاریستی بەکارهێناوە.
– هونەرمەندانی هاوچەرخ زۆرێک لە هونەرمەندانی ئەمڕۆ هونەر بەکاردەهێنن بۆ هۆشیارکردنەوەی خەڵک سەبارەت بە پرسەکانی شەڕ و ململانێ.
کاریگەری لەسەر تەوەرە کولتوورییەکان
– مێژوو و ئەفسانە هونەرمەندان بۆ تیشک خستنە سەر ئەزموونە مرۆڤایەتییەکان تەوەری مێژوویی و ئەفسانە پەیوەندیدارەکان بە شەڕەوە کەڵکیان وەرگرتووە.
– ناسنامەی نەتەوەیی هونەر، وەک ئاڵا و هێمای نەتەوەیی، بۆ بەرەوپێشبردنی ناسنامەی نەتەوەیی بەکاردەهێنرا.
گۆڕانکاری لە بودجە و پشتگیری
– پارەی حکوومەت لە کاتی شەڕدا حکومەتەکان پشتگیری خۆیان بۆ هونەرمەندان زیاد دەکرد وەک ئامرازێک بۆ بەرەوپێشبردنی ڕۆحی نەتەوەیی.
– هونەر وەک ئامرازێکی پڕوپاگەندە حکوو مەتەکان هونەریان وەک ئامرازێک بۆ بەرەوپێشبردنی شەڕ و بەرزکردنەوەی مۆڕاڵ بەکاردەهێنا.
کاریگەری لەسەر هونەرە جوان و کارپێکراوەکان
– هونەرە جوانەکان هونەرە جوانەکان لە ژێر کاریگەری
پەرەسەندنی شێوازە نوێیەکان بوون، لە کاتێکدا هونەرە کارپێکراوەکان پەرەی سەند بۆ ئەوەی ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان بێت.
– هونەری فۆلکلۆر فۆڕمی نوێی هونەری باو سەریان هەڵدا کە ڕەنگدانەوەی ئەزموونی مرۆڤی ئاسایی بوو لە کاتی شەڕەکاندا.
بە گشتی شەڕەکان بزوێنەری سەرەکی گەشەسەندنی هونەر بوون و کاریگەرییان لەسەر شێواز و تەوەرەکان هەبووە و هونەریان کردووە بە ئامرازێکی بەهێز بۆ دەربڕینی ئەزموونەکانی مرۆڤ و ململانێ کۆمەڵایەتییەکان.
بە گشتی شەڕەکان کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر شێوازی نیگارکێشان و پەیکەرسازی هەبووە، کە بووەتە هۆی گۆڕانکاری لە دەربڕینی هونەری و بابەت و داهێنانی تەکنیکی، وایکردووە هونەر ببێتە ئاوێنەیەکی ڕەنگدانەوەی ئەزموونەکانی مرۆڤ لە کاتی ململان
دەتوانین بڵێین جەنگی جیهانی دووەم خاڵی وەرچەرخانێکی بنەڕەتی بووە لە پەرەسەندنی ئەبستراکت ئێکسپرێشنیزمدا، بیرۆکەی هونەرمەندان لە قاڵب داوە و بەشداری کردووە لە پەرەپێدانی ستایلە نوێیەکان کە ڕەنگدانەوەی ئەو هەستە ئاڵۆزە مرۆڤانەن کە لە ئەنجامی ململانێکانەوە سەرهەڵدەدەن.
هونەری مۆدێرن هاوچەرخ بە ڕەتکردنەوەی بەها و ڕێکەوتنە نەریتییەکان دەناسرێتەوە، کە ئەبستراکت و ئەزموونکردن و میدیای نوێ لە باوەش دەگرێت. زۆرجار هونەرمەندانی هاوچەرخ بەدواداچوون بۆ بابەتەکانی شرۆڤەی کۆمەڵایەتی، سیاسەت و ناسنامە دەکەن و دەتوانرێت کارەکانیان لە شوێنە جۆراوجۆرەکاندا بدۆزرێتەوە، لەوانە گەلەری، مۆزەخانە، کۆمەڵە تایبەتەکان و فەزای گشتی.
ڕۆڵی هونەرمەند ڕۆڵی داهێنان و دەربڕین و لێهاتووییە. هونەرمەندان لە ڕێگەی میدیای جۆراوجۆرەوە دیدگاکانیان دەردەبڕن، هەست و بیرۆکە و گێڕانەوە لە بەرهەمەکانیاندا دەگرن.