نــــــــورەدین جــــــاف
هونەر بۆ هایدگەر بابەتێکی ئاڵۆزە کە لەگەڵ چەند چەمکێکی فەلسەفی بنەڕەتیدا تێکەڵ بووە. هایدگەر لە نووسینەکانیدا هونەر بە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە بوون و جیهانی دەوروبەرمان دەزانێت. لێرەدا چەند خاڵێکی سەرەکی سەبارەت بە چەمکی هونەرەکەی دەخەینە ڕوو:
هایدگەر جەخت لەوە دەکاتەوە کە هونەر تەنیا دەربڕینی جوانی یان داهێنان نییە، بەڵکو ئامرازێکە بۆ دەرخستنی ڕاستییەکان. لە ڕوانگەی ئەوەوە هونەر دەتوانێت لایەنەکانی بوون ئاشکرا بکات کە دەتوانرێت لە ژیانی ڕۆژانەدا چاوپۆشییان لێ بکرێت یان لەبیر بکرێن.
هایدگەر پێی وایە کە کاری هونەری “بوون”ێکی تایبەت لەخۆ دەگرێت و، بە فەزایەک دەزانێت کە ئاسۆی نوێ بۆ تێگەیشتن لە جیهان دەکاتەوە. هونەر لە جوانیناسی تێدەپەڕێت و ببێتە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندییەکانی مرۆڤ و گەردوون.
شیعر و هونەر
هایدگەر لە نووسینەکانیدا جەخت لەسەر ڕۆڵی شیعر وەک هونەرێکی بنەڕەتی دەکاتەوە. شیعر ئامرازێکە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی ئەزموونی مرۆڤایەتیمان و مەتەڵێک بۆ تێگەیشتن لە بوون دابین دەکات.
هونەر و تەکنەلۆجیا
هەروەها هایدگەر باس لە پەیوەندی نێوان هونەر و تەکنەلۆژیا دەکات، بەو پێیەی پێی وایە تەکنەلۆژیا دەتوانێت ڕێگری لە توانای ئێمە بکات بۆ قەدرزانینی جوانی و هونەر وەک پێویست. بەم شێوەیە تێگەیشتنێکی قووڵتر بەرەوپێش دەبات کە دەتوانێت لە ڕەهەندە ڕووکەشەکانی تەکنەلۆژیا تێپەڕێت.
گەردوون و داهێنان
هایدگەر هونەر بە توانای دروستکردن و داهێنانەوە دەبەستێتەوە. ئەو پێی وایە کە کاری هونەری دەتوانێت بەشداری بکات لە داڕشتنی واقیعەکەمان و تێگەیشتنمان لە جیهان.
هونەر بۆ هایدگەر زیاترە لە تەنها جوانیناسی؛ ئامرازێکە بۆ گەڕان و لێکدانەوەی بوون و واقیعەکەمان.
چەمکی هونەری مارتن هایدگەر لە چەند لایەنێکی سەرەکیدا جیاوازییەکی ڕیشەییی لەگەڵ چەمکی ئیمانوێل کانت هەیە.
ئامانج لە هونەر
– هایدگەر هونەر ئامرازێکە بۆ دەرخستنی هەقیقەت و بوون. ئەو پێی وایە کە کاری هونەری ئاسۆ بۆ تێگەیشتنێکی قووڵتر لە جیهان و بوونی مرۆڤ دەکاتەوە، هەروەها ڕێگەمان پێدەدات پەیوەندیمان لەگەڵ لایەنەکانی هەقیقەتدا هەبێت کە بە ئاسانی هەستیان پێناکرێت.
– کانت
جەخت لەسەر جوانکاری وەک ئامانجی سەرەکی هونەر دەکاتەوە. بە بۆچوونی ئەو، هونەر دەبێ هەوڵی درووستکردنی چێژی جوانکاری بدات، لەگەڵ ئەوەی کارێکی هونەری بە پشتبەستن بەو ئەزموونە جوانکارییەی کە پێشکەشی وەرگرەکەی دەکات، بەرز نرخێنرێت.
زانین و بابەتیەتیی هونەر
– هایدگەر
هونەر بە بوونی کەسی و ئەزموونی بوونگەراییەوە دەبەستێتەوە و، پێی وایە کارێکی هونەری هەڵگری مانای قووڵترە نەک تەنها قەدرزانی جوانکاری. ئەمەش هونەر دەکاتە بابەتێکی کەسی و قووڵی کەسی پەیوەست بە بوونی مرۆڤەوە.
– کانت
پێی وایە هونەر دەبێت بابەتی بێت و جوانی لە تایبەتمەندییە تاکەکەسییەکان تێدەپەڕێت. کانت تیۆرێکی “حوکمدانی جوانیناسی” دەخاتە ڕوو کە جەخت لەوە دەکاتەوە کە حوکمدان لەسەر جوانی شتێک دەتوانێت گشتگیر بێت، واتە هەموو مرۆڤەکان دەتوانن وەک فۆرمێک لە جوانی لەسەری ڕێک بکەون.
کار و گرنگی
– هایدگەر
سەرنجی لەسەر ئەرکی فەلسەفی هونەرە، بەو پێیەی هونەر بە ئامرازێکی تێڕامان و گەڕان بەدوای بوون (بوون) لە جیهانێکی گۆڕاودا دادەنرێت. هونەر توخمێکی جەوهەرییە لە تێگەیشتن لە هۆشیاری مرۆڤ.
– کانت
هونەر بە ئامرازێکی دەربڕینی داهێنان و خەیاڵ دەزانێت، هەروەها پێی وایە مەبەست لە هونەر سەرگەرمی و سەرگەرمیکردنە، ئەمەش وا دەکات کەمتر پەیوەست بێت بە فەلسەفە و قووڵترین پرسیارەکانی بوون.
تەکنەلۆژیا و پێشکەوتن
– هایدگەر
نیگەرانی خۆی دەردەبڕێت سەبارەت بە کاریگەریی تەکنەلۆجیای مۆدێرن لەسەر هونەر، بەو پێیەی بە هەڕەشە بۆ سەر سروشت و جەوهەری هونەر دەزانێت. ناڕەحەتی خۆی دەردەبڕێت کە چۆن تەکنەلۆژیا دەتوانێت هونەر بکاتە ڕووکەش و ناڕاستەقینە.
– کانت
ئەو بە هەمان قووڵی باس لە چەمکی تەکنەلۆژیا ناکات، بەو پێیەی گرنگیدان بە داهێنان و خەیاڵ و چۆنیەتیی نوێنەرایەتیکردنی بەها جوانکارییەکان دەمێنێتەوە.
ستایل و ئەزموون
– هایدگەر
ئەو تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن کاری هونەری کاریگەری لەسەر ئەزموون و هۆشیاریمان هەیە، هەروەها پێی وایە هونەر دەتوانێت پەنجەرەیەک بێت بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی خود و جیهان.
– کانت
مەیلی ئەوەی هەبووە سەرنجی لەسەر کاریگەری جوانیناسی و تیۆرییەکانی پەیوەست بە تام و سروشتی جوانیناسی بێت، گرنگییەکی زیاتری بە هەستە جوانکارییەکان داوە نەک ئەزموونی قووڵی بوونگەرایی.
بەم پێیە هایدگەر تێڕوانینێکی قووڵی فەلسەفی بۆ بوون و تێگەیشتن لە هەقیقەت لە ڕێگەی هونەرەوە نیشان دەدات، لە کاتێکدا کانت چەمکێکی جوانیناسی دەخاتە ڕوو کە تیشک دەخاتە سەر چێژ و حوکمدانی جوانیناسی، ئەمەش دەبێتە هۆی دوو چەمکی تەواو جیاواز لە کارکرد و گرنگی هونەر.
چەندین بەرهەمی هونەری هەن کە دەتوانن ڕەنگدانەوەی بیرۆکەکانی مارتن هایدگەر بن، جا چ لە ئەدەب، هونەری بینراو، یان مۆسیقا. لێرەدا چەند نموونەیەک دەخەینەڕوو
ئەدەب بوون و کات
جگە لەوەی بەرهەمێکی فەلسەفییە، دەتوانرێت وەک بەرهەمێکی ئەدەبی تێبگەین کە گوزارشت لە ئەزموونی بوونگەرایی دەکات. دەکرێ بە هۆی باڵا و کاریگەرییەکەیەوە بۆ خۆی بە کارێکی هونەری هەژمار بکرێت.
– شیعری ڕیلکە
ڕیلکە بە شاعیرێک دادەنرێت کە هەستی بوونگەرایی و گەڕان بەدوای مانادا دەردەبڕێت، ئەمەش لەگەڵ بیرۆکەکانی هایدگەر سەبارەت بە شیعر وەک ئامرازێک بۆ دەربڕینی بوون دەگونجێت.
هونەری بینراو
بەرهەمەکانی کازمیر مالێڤیچ تابلۆی “ڕەش لەسەر سپی” نوێنەرایەتیی فەلسەفەی وێرانکردن و گەڕانەوە بۆ جەوهەر دەکات، بیرۆکەیەک کە هاوتەریبە لەگەڵ بیرۆکەی هایدگەر بۆ گەڕان بەدوای بووندا.
– هونەری گرونڤاڵد بەرهەمەکانی کاریگەری هەڵوێستی مرۆڤ بەرامبەر بە جیهان نیشان دەدەن، کە ڕەهەندی بوونگەرایی لە داهێنانەکەیدا ڕەنگدانەوەی هەیە.
مۆسیقا
بەرهەمەکانی ڕیچارد ڤاگنەر