یەکێک لەو گرفتە باوانەی ڕووبەڕووی خێزانەکان و مامۆستایان دەبێتەوە، کەمیی سەرنجدانی منداڵە لە کاتی وانەکاندا. ئەم دیاردەیە کە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئاستی زانستی منداڵ هەیە، پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ و چارەسەری گونجاو هەیە.
د. کاوێس عومەر زەنگەنە، پزیشکی پسپۆڕی نەخۆشییەکانی منداڵان، تیشک دەخاتە سەر هۆکارەکانی کەمبوونەوەی سەرنج و ڕێگاکانی چارەسەرکردنی.
بۆچی منداڵان سەرنجیان کەم دەبێتەوە؟
د. کاوێس ئاماژە بەوە دەکات کە هۆکارەکان لە منداڵێکەوە بۆ منداڵێکی تر دەگۆڕێن و دەکرێت لەم خاڵانەدا کورتیان بکەینەوە:
1. سروشتی قۆناغی تەمەن: منداڵ لە بنەڕەتدا حەزی لە یاری و دۆزینەوەی شتە نوێیەکانە، ئەمەش وادەکات زۆرجار مێشکی لای وانەکە نەمێنێت.
2. وزەی زۆر: منداڵ خاوەن وزەیەکی زۆرە و دەیەوێت بە جوڵەی بەردەوام خەرجی بکات، نەک بە دانیشتنی درێژخایەن لە پۆلدا.
3. شێوازی وانەوتنەوە: ئەگەر وانەکان وشک بن و دوور بن لە چێژ و یاری، منداڵ زوو بێزار دەبێت و سەرنجی نامێنێت.
4. بارودۆخی دەروونی: بوونی دڵەڕاوکێ یان کێشە لە ناو خێزان و قوتابخانەدا، کار دەکاتە سەر ئارامیی مێشکی منداڵ.
5. گرفتە تەندروستییەکان: بوونی ئازارێکی جەستەیی یان نەخۆشییەکی دیاریکراو دەبێتە ڕێگر لەبەردەم تەرکیزکردن.
6. حاڵەتی ADHD: نزیکەی **5%**ی منداڵانی تەمەن قوتابخانە تووشی حاڵەتی “کەمی سەرنج و زۆری جوڵە” دەبن کە پێویستی بە چاودێری تایبەت هەیە.
ڕێگاکانی چارەسەر و بەهێزکردنی سەرنج (تەرکیز)
بۆ تێپەڕاندنی ئەم گرفتە، د. کاوێس زەنگەنە چەند ڕێکارێکی گرنگ بۆ خێزانەکان و مامۆستایان دەخاتە ڕوو:
• یارییە ژیرییەکان: هاندانی منداڵ بۆ ئەنجامدانی ئەو یارییانەی پێویستیان بە تەرکیز و بەکارهێنانی مێشک هەیە.
• سیستەمی خۆراکی تەندروست: جەختکردنەوە لەسەر خواردنی میوە، سەوزە و ئاوخواردنەوەی زۆر. پزیشکەکە جەخت دەکاتەوە کە ژەمی بەیانیان بۆ مێشکی منداڵ زۆر پێویستە و نابێت لە قوتابخانەش بێ خواردن بمێنێتەوە.
• ڕێکخستنی کات: دابەشکردنی کاتەکانی ڕۆژ بۆ (خوێندن، پشوو، یاری) بە شێوەیەک کە منداڵ هەست بە گوشار نەکات.
• خەوی پێویست: زوو خەوتن و تێرخەوبوون یەکێکە لە مەرجە سەرەکییەکانی بەهێزبوونی سەرنج لە ڕۆژی دواتردا.
• بەکارھێنانی چیرۆک و ڕەنگ: گۆڕینی شێوازی خوێندنی وشک بۆ شێوازێکی سەرنجڕاکێش وەک بەکارهێنانی وێنە و چیرۆک.
• هاندان و پاداشت: پێدانی دیاری یان بردنە دەرەوەی منداڵ دوای ئەوەی ئەرکەکانی بەسەرکەوتوویی جێبەجێ دەکات، ئەمە پاڵنەرێکی بەهێزە بۆی.
• گفتوگۆ و خۆشەویستی: پێویستە خێزانەکان کاتی زیاتر بۆ قسەکردن لەگەڵ منداڵەکانیان تەرخان بکەن تا بزانن چ شتێک بێزاریان دەکات.
کۆتا پەیام: ئەگەر هەست کرا کەمیی سەرنجی منداڵەکە لە ئاستێکی نائاساییدایە، باشتر وایە ڕاوێژ بە پزیشکی پسپۆڕ بکرێت بۆ دڵنیابوونەوە لە لایەنە دەروونی و جەستەییەکانی.