ئاریان دەرگەڵەیی – ههولێر
ئێستا و ئەوسایش، شەڕ هەڕەشە بووە لەسەر ژینگەی جیهان بەگشتی. گرفتەكە لەوەدایە ئەم وێرانكارییە ژینگەییانە تەنها زیانیان بۆ ئەو وڵاتانە نیە كە جەنگی لێیە، بگرە كار دەکاتە سەر وڵاتانی دراوسێش.
گرفتێكی بەرچاوی شەڕ و ئاڵۆزییەكان، گۆڕینی دیموگرافیای دانیشتوانە، كە زۆر جار ئەمەیان دەبێتە هۆی شێواندن و تێكدانی ژینگەی سروشتی و بەكارهێنانی زەویوزار و دارستان بۆ خۆحەشاردان و نیشتەجێبوونی كاتی و درێژخایەنی خەڵکی شار.
ئەم زیانانە دوای كۆتاییهاتنی ململانێ و شەڕیش بۆ دەیان ساڵ بەردەوام دەبێ.
مەعروف مەجید سەرۆكی ڕێكخراوی ئایندە بۆ پاراستنی ژینگە لە تازەترین تویژینەوەیدا كە بۆ (هەولێر)ی ناردووە باسی لەوە كردووە كە كاریگەرییە ژینگەیی و كۆمەڵایەتییەكانی شەڕ قووڵ و درێژخایەنە، بەشێكی زۆریان وەكو پیسداگەڕانی ژینگە زۆر دوای وەستانی شەڕیش بەردەوام دەبێت و دەبێتە هۆی زیانی گەورەی ژینگەیی بۆ ناوچەكە.ژینگە لە كاتی شەڕە چەكدارییەكان تووشی كاریگەریی وێرانكەر دەبێت، پیسداگەڕان كە لە ئەنجامی شەڕ دروست دەبێت، لێكەوتەی كارەساتبار بەدوای خۆیدا دەهێنێت.
لە ساڵی 1990وە جیهان بەهۆی شەڕەوە 1،220،000 كیلۆمەتر چوارگۆشە لە دارستانەكانی لەدەست داوە، ئەمەش قەبارەی گەورەی لەناوچوونی ژینگە دەخاتە ڕوو.
“جەنگ تەنها بۆ مرۆڤ وێرانكەر نییە، بەڵكو بۆ ژینگەش وێرانكەر دەبێت.”
لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو
جیهان بە هۆی چالاكییەكانی مرۆڤەوە 83%ی شیردەرەكانی كێوی و 50%ی ڕووەكەكانی لەدەست داوە، شەڕەكان ڕێژەی لەناوچوونی جۆرەكان خێراتر دەكەن، ئەمەش مەترسییەكی جددی لەسەر هاوسەنگی ئیكۆلۆژی جیهانی دروست دەكات.
كاریگەری شەڕ لەسەر لەناوبردنی ژینگە
شەڕەكان هەڕەشەیەكی گەورەن بۆ سەر ژینگەی جیهانی، دەردانی گازی گەرمخانەیی زیاد دەكەن و ئیكۆسیستەمەكان لەناو دەبەن، سوپا و ململانێكان بەرپرسیارن لە 5.5%ی دەردانی گازی گەرمخانەیی جیهانی.
بۆمب و تەقەمەنی زیانێكی زۆر بە خاك و ئاو دەگەیەنێت، ئەم پیسداگەڕانە بۆ ماوەیەكی زۆر بەردەوام دەبێت.
دارستانبڕین و بیابانکەوتن
لە كاتی شەڕ و ئاڵۆزییەكان بە مەبەست دارستانەكان دەسووتێنرێن بۆ ئەوەی ڕێگری لە نەیاران بكەن، وەك لە جەنگی ڤێتنامدا كە ملیۆنان دۆنم دارستانی لەناو برد.
ململانێكان گیانلەبەرە كێوییەكان كەم دەكەنەوە:
بە هۆی شەڕ و ئاڵۆزییەكانەوە ڕەنگە تا ٩٠%ی گیانلەبەرە كێوییەكانی گەورە لە ناوچە زیانلێكەوتووەكاندا بكوژرێن.
پیسداگەڕانی ئاو و خاك.
بە ئامانجگرتنی ڕووبار بەنداوەكان لە ململانێكاندا (بۆ نموونە ڕووباری فورات لە سوریا) دەبێتە هۆی قەیرانی ئاو و پیسداگەڕانی ژینگە.پاشماوەی جەنگ و تەقەمەنیی پیسداگەڕێن، وەكو یۆرانیۆمی تیشکدەر، دەبێتە هۆی پیسداگەڕانی درێژخایەنی خاك و ئاوی ژێر زەوی.
پیسداگەڕان بە ماکی كیمیایی و تیشكدەر
تەقەمەنی تیشكدەر و كیمیایی دەبێتە هۆی نەخۆشی درێژخایەن و شێرپەنجە و شێواوی.
بەكارهێنانی چەكی سووتێنەر (فسفۆڕی سپی) لە لوبنان و غەززە زەویوزاری كشتوكاڵی لەناو دەبات و شوێنەواری نەسڕاوە بەجێ دەهێڵێت.
دەردانی كاربۆن و گۆڕانی كەشوهەوا
بەپێی خەمڵاندنەكان، دەردانی گازی گەرمخانەیی جیهانی 5.5%ی دەردانی گازی گەرمخانەیی پێك دەهێنێت.
بۆ نموونە شەڕی ئۆكرانیا لە ساڵی یەكەمیدا ١٢٠ملیۆن تۆن CO2 بەرهەم هێنا، كە زیاترە لە خودی كۆماری چیك.چالاكییەكانی ئاوەدانكردنەوە، وەك پیشەسازی چیمەنتۆ و لەناوبردنی ژێرخانی ئابووری بڕێكی زۆر كاربۆن زیاد دەكەن.
تێچووی ژینگە دوای جەنگ
خەمڵاندنەكان بۆ تێچووی زیانەكانی ژینگە لە ئۆكرانیا تەنها تا مانگی نۆڤەمبەری ٢٠٢٣ دەگاتە ٥٦ملیار دۆلار.
ڕواندنی دارستان و پاككردنەوەی خاك و ئاو پڕۆژەیەكی درێژخایەن و گرانبەهایە كە پێویستی بە دەیان ساڵە هەیە بۆ چاكبوونەوە.
چارەسەر چییە؟
ڕێككەوتنە نێودەوڵەتییەكان: سەرەڕای ڕێككەوتننامەكانی ساڵی ١٩٧٧ بۆ پاراستنی ژینگە لە شەڕی چەكداریدا، بەڵام هێشتا بە كردەوە پابەندكەر نین بۆ هەموو كەسێك.
سزای ژینگەیی: داوای سزا دەكرێت بەسەر ئەو لایەنانەی كە لەكاتی شەڕەكاندا زیانێكی بەرچاو بە ژینگە دەگەیەنن.
شەڕەكان نەك تەنها زیان بە مرۆڤەكان دەگەیەنن؛ هەروەها زیانێكی قووڵ و درێژخایەنی ژینگەیی دەگەیەنن: لە ناوبردنی دارستان و ئاژەڵەكانەوە، تا پیسكردنی ئاو و خاك، بەرزكردنەوەی دەردانی كاربۆن و شێواندنی كەشوهەوا، تێچووی ژینگەییمان لە زیانێكی زۆری تەندروستی و جوگرافی و ئابوورییەوە دەست پێ دەكات و پێویستی بە دەیان ساڵ و سەرچاوەیەكی زۆر هەیە بۆ چاككردنەوە.