سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
پەیوەندی نێوان شانۆ و ئایین یەکێکە لە پەیوەندییە هەرە ئاڵۆز و دێرینەکانی مێژووی شارستانی مرۆڤایەتی. لە سەرەتای سەرهەڵدانی هونەری دراماوە، ئەم دوو بوارە بە شێوەیەکی دانەبڕاو پێکەوە گرێدراون، بەڵام لە هەمان کاتدا زۆرجار کەوتوونەتە ناو ململانێ و ناکۆکی قووڵەوە. پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: ئایا شانۆ بە درێژایی مێژوو دژایەتی ئایینی کردووە، یان بە پێچەوانەوە، بووەتە ئامرازێک بۆ خزمەتکردن و بڵاوکردنەوەی پەیامە ئایینییەکان؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، پێویستە قووڵ ببینەوە لە ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی و تیۆرییەکانی پەیوەندی نێوان ئەم دوو دیاردە کولتوورییە گەورەیە.
ڕەگ و ڕیشەی هاوبەش
شانۆ لەدایکبووی ڕێوڕەسمی ئایینی زۆرێک لە توێژەران و مێژوونووسانی شانۆ پێیان وایە کە سەرچاوەی شانۆ دەگەڕێتەوە بۆ ڕێوڕەسمە ئایینییەکان و پەرستشە کۆنەکان. لە یۆنانی کۆندا، درامای تراژیدی و کۆمیدی لە ئاهەنگەکانی خوداوەند دیۆنیسۆسەوە سەریان هەڵدا، کە خوداوەندی شەراب و بەپیت و گەشەکردن بوو. ئەم ڕێوڕەسمانە، کە نمایشی گۆرانی و سەما و چیرۆکگێڕانەوەیان لەخۆ گرتبوو، وردەوردە گەشەیان کرد و بوونە ئەو فۆرمە شانۆییەی کە ئەمڕۆ دەیناسین. لێرەدا، شانۆ نەک هەر دژی ئایین نەبوو، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاو بوو لە پەرستش و جێبەجێکردنی باوەڕی ئایینی. هەروەها لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کاتێک شانۆ لە دەرەوەی کەنیسەکاندا لاواز ببوو، هەر خودی کەنیسە بوو کە جارێکی تر ژیاندییەوە. شانۆگەرییە نهێنییەکان (Mystery Plays) و شانۆگەرییە ئەخلاقییەکان (Morality Plays) لەناو کەنیسەکاندا نمایش دەکران و مەبەست لێیان فێرکردنی چیرۆکەکانی کتێبی پیرۆز و بنەماکانی ئایینی مەسیحی بوو بە خەڵکی نەخوێندەوار. ئەمە بەڵگەیەکی ڕوونە لەسەر ئەوەی کە ئایین لە قۆناغێکی مێژووییدا شانۆی وەک ئامرازێکی کاریگەر بۆ بڵاوکردنەوەی پەیامەکەی بەکار هێناوە.
سەرەڕای ئەم پەیوەندییە سەرەتاییە، مێژووی پەیوەندی نێوان شانۆ و ئایین پڕە لە ناکۆکی. هۆکاری سەرەکی ئەم ململانێیە دەگەڕێتەوە بۆ چەند خاڵێکی تیۆری و پراکتیکی:
1. لاساییکردنەوە (Mimesis) و درۆ: زۆرێک لە ڕێبەرانی ئایینی، بەتایبەتی لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ئایینی مەسیحی و ئیسلامیدا، شانۆیان بە “درۆ” و “لاساییکردنەوەی ناڕاستەقینە” زانیوە. ئەکتەر بە ڕۆڵگێڕان و خۆگۆڕین، وا دەرکەوتووە کە کەسێکی ترە، ئەمەش لەلایەن هەندێکەوە وەک فێڵ و دوورکەوتنەوە لە ڕاستی تەماشا کراوە، کە یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی ئایین.
2. جەستە و هەستەکان: شانۆ بە شێوەیەکی بنەڕەتی هونەرێکی جەستەیی و هەستییە. زۆرجار نمایشە شانۆییەکان جەخت لەسەر ئارەزووە مرۆییەکان، سۆزەکان و، لایەنە دنیاییەکانی ژیان دەکەنەوە. ئەمەش لەگەڵ ئەو ڕوانگەیەدا ناکۆک بووە کە هەندێک لە ئایینەکان دەیانەوێت مرۆڤ لە دنیای ماددی دووربخەنەوە و زیاتر گرنگی بە ڕۆح و ژیانی دوای مردن بدەن.
3. ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات: شانۆ، بە تایبەتی لە فۆرمە پێشکەوتووەکانیدا، توانایەکی گەورەی هەیە بۆ ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان، لەوانەش دامەزراوە ئایینییەکان. کاتێک شانۆ دەبێتە سەکۆیەک بۆ پرسیارکردن لە بنەما باوەکان، دەبێتە هەڕەشە لەسەر ئەو دەسەڵاتە ئایینییەی کە دەیەوێت باوەڕەکان وەک ڕاستییەکی ڕەها جێگیر بکات.
لە سەدەی بیستەم و بیستویەکەمدا، ڕوانگەیەکی نوێ سەری هەڵدا کە هەوڵ دەدات پەیوەندییەکی ئەرێنی و قووڵتر لە نێوان شانۆ و ئاییندا بدۆزێتەوە. ئەم ڕوانگەیە، کە بە لاهووتێکی شانۆیی ناسراوە، پێی وایە کە خودی ئایین لە بنەڕەتدا خاوەنی لایەنێکی شانۆییە.
• ڕێوڕەسمە ئایینییەکان و شانۆ: زۆرێک لە ڕێوڕەسمە ئایینییەکان (وەک نوێژ، حەج، یان ئاهەنگی قوربانی) خاوەنی پێکهاتەیەکی درامایین: کاتێکی دیاریکراو، شوێنێکی پیرۆز، جلوبەرگی تایبەت، ئەنجامدەر (پیاوی ئایینی) و، بینەر (پەرستکاران). ئەم ڕێوڕەسمانە چیرۆکێکی پیرۆز دووبارە دەکەنەوە و کاریگەرییەکی سۆزداری قووڵ لەسەر بەشداربووان دروست دەکەن، کە ئەمەش هاوشێوەی کاریگەریی نمایشی شانۆییە.
• پەیامی ئایینی و گێڕانەوەی درامی: چیرۆکە ئایینییەکان (وەک چیرۆکی پێغەمبەران، دروستبوونی گەردوون، یان ژیانی پیرۆزەکان) بە شێوەیەکی بنەڕەتی چیرۆکی درامین. شانۆ دەتوانێت ئەم چیرۆکانە بە شێوەیەکی زیندوو و کاریگەرتر بگەیەنێتە بینەر، بەمەش خزمەت بە پەیامی ئایینی دەکات بەوەی کە لێی تێبگەین و هەستی پێ بکەین.
توێژەرانی وەک پۆڵ تیلیچ و ریچارد بڵاوبێرگ جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە شانۆ دەتوانێت ببێتە شوێنێک بۆ گەڕان بەدوای پرسیارە قووڵەکانی بوون، وەک مەرگ، ئازار و، مانای ژیان، کە ئەم پرسیارانە لە بنەڕەتدا پرسیاری ئایینین. بەم شێوەیە، شانۆ دەبێتە شوێنی دیالۆگ لەگەڵ ئایین، نەک تەنها دژایەتیکردنی. شانۆ لە خزمەتی ئاییندا: نموونە هاوچەرخەکان لە سەردەمی نوێدا، زۆرێک لە گرووپە شانۆییەکان و هونەرمەندان لە وڵاتانی جیاوازدا شانۆ بەکاردەهێنن بۆ خزمەتکردن بە ئایین. ئەم خزمەتکردنە بە دوو شێوەی سەرەکی دەردەکەوێت:
1. شانۆی پەروەردەیی و بانگەواز: بەرهەمهێنانی شانۆگەری لەسەر ژیانی کەسایەتییە ئایینییەکان، یان نمایشکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان لە ڕوانگەیەکی ئایینییەوە، بە ئامانجی هاندانی خەڵک بۆ پابەندبوون بە بەها ئایینییەکان.
2. شانۆی ڕێوڕەسمی نوێ: هەندێک لە گرووپە شانۆییەکان هەوڵ دەدەن فۆرمی نوێی شانۆیی دروست بکەن کە ڕێوڕەسمە ئایینییەکان وەک سەرچاوەی ئیلهام بەکاربهێنن، بەڵام بە شێوەیەکی هونەری نوێ پێشکەشی بکەن. ئەمەش وادەکات شانۆ ببێتە پردێک لە نێوان کولتووری باو و باوەڕی ئایینی.
جگەلەوەش پەیوەندییەکی فرەڕەهەندکە، ناتوانین بە یەک وشە وەڵامی پرسیاری ئەوە بدەینەوە کە ئایا شانۆ دژی ئایینە یان خزمەتی دەکات.
ڕاستییەکە ئەوەیە کە پەیوەندییەکە فرەڕەهەند و گۆڕاوە بە درێژایی مێژوو.
بانگەوازی شانۆ و ئایین هەردووکیان هەوڵ دەدەن مانایەک بە ژیانی مرۆڤ ببەخشن و لە ڕێگەی گێڕانەوە و نماییشەوە کاریگەری لەسەر ڕۆحی مرۆڤ دروست بکەن.
کاتێک شانۆ دەبێتە ئامرازێک بۆ ڕەخنەگرتن لە توندڕەوی و جەهل، خزمەتێکی گەورە بە بەها ڕەسەنەکانی ئایین دەکات کە بریتین لە دادپەروەری و لێبوردەیی. بەڵام کاتێک شانۆ تەنها بۆ گاڵتەجاڕی و سووکایەتیکردن بە پیرۆزییەکان بەکار دەهێنرێت، دەبێتە دژ. بە پێچەوانەشەوە، کاتێک ئایین شانۆ بەکار دەهێنێت بۆ بڵاوکردنەوەی پەیامی خۆشەویستی و ئاشتی، شانۆ خزمەتێکی گەورە بە ئایین دەکات. لێرەدا، پەیوەندییەکە پەیوەستە بەو نیاز و ئامانجەی کە هونەرمەند و دامەزراوە ئایینییەکان لە پشتی ئەم کارە هونەرییەوە هەیانە.