ئاوات محەمەد گەڵاڵی
یەکێک لە سیاسەتە بنچینەییەکانی حکومەتی سووریا بەرامبەر بە کورد، پڕۆژەی پشتێنەی عەرەبی (الحزام العربي ) بوو، ئامانجە سەرەكییەکەی ئەو پرۆژەیە، تەعریبکردنی ناوچە کوردنشینەکان بوو لەسەر سنووری نێوان تورکیا و عێراق. ئەم سیاسەتە لەلایەن حکومەتی سووریاوە لە دوو پرۆسەی سەرەکی جێبەجێ دەکرا:
1. تەعریبکردنی ناوچە سنوورییەکان و ڕاگواستنی کوردەکان.
2. دوورخستنەوەی کوردەکانی دیوی سوریا لە کوردەکانی دیوی تورکیا و عێراق.
دوای هەڵوەشاندنەوەی (ک. ی. ع) و ناسەقامگیری سیاسی، زۆرێک لە یاساکانی چاکسازی کشتوکاڵی دواخرا یان گۆڕانکارییان بەسەردا هات. بەڵام دوای گەیشتنی حزبی بەعس بۆ دەسەڵات، چاکسازی کشتوکاڵی بوو بە یەکێک لە گرنگترین بەرنامەکانی حکومەت و جێبەجێکردنی خێراتر کرا.
ئەم پڕۆژەیە دواتر کرا بە کتێبێک بە ناوی:
(لێکۆڵینەوەیەک لە ڕووی ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی شاری جەزیرە)
پشتێنەکە پانی نزیکەی 30 کیلۆمەتر و درێژی 320 کیلۆمەتر هەبوو و، بەپێی سەرژمێرەکان نزیکەی 150هەزار هاوڵاتی کورد لە زێدی باوباپیرانیان بێبەش کران. ئەم پڕۆژەیە لە بنەڕەتدا بۆ ماوەی پێنج ساڵ پێشبینی کرابوو، بەڵام درێژەی کێشا تا ساڵانی حەفتاکان و کاریگەرییە نەرێنییەکانی تا ئێستاش بەسەر کوردەکاندا ماونەتەوە.
لە سەردەمی حافز ئەسەدیشدا بەردەوامیی پێ درا و بوو بە کارنامەی حکومەتی بەعس. بانگەشەی فەرمیی ڕژێم ئەوە بوو کە ئەم ناوچەیە (مڵکی نەتەوەیی عەرەبی سوری)یە.
پڕۆژەکە خۆی لە 110 لاپەڕە و 12 بەند پێک هاتبوو و، لە 12/11/1963 لەلایەن ئەفسەری پلە ملازم یەکەم، سەرۆکی ئەمنی ناوخۆی پارێزگای حەسەکە (رئیس الشعبە السیاسیە بالحسکە)، وەک پلانێکی سیستماتیکی دوانزە خاڵی پێشنیار کرا. ئەم پلانه لە بەڵگەنامەیەکی فەرمیدا بەو ناونیشانەوە بڵاو کرایەوە:
(دراسة عن محافظة الجزيرة من النواحي القومية الاجتماعية السياسية)
لە ناو ئەم پلانهدا کورد وەک (دژمنی ناوخۆ) وەسف کرابوو، وەک تومۆرێکی کوشندە پێویستە لە لەشی نەتەوەی عەرەبدا لا ببرێت. ناوەڕۆکی دوانزە خاڵی ئەم پلانه بەم شێوەیە بوو:
1. دەربردن و ڕاگواستنی کوردان لە خاکی خۆیان.
2. قەدەغەکردنی خوێندن بۆ کوردەکان و بێبەشکردنیان لە قوتابخانە.
3. گەڕاندنەوەی کوردە هاتووەکان لە تورکیا (لە دوای 1920) بۆ تورکیا.
4. قەدەغەکردنی دامەزراندن و کاردان بە کوردەکان.
5. بڵاوکردنەوەی پڕۆپاگەندەی دژەکورد لە ناو کۆمەڵگای عەرەبی.
6. گۆڕینی مەلا و زانایانی ئایینی کورد بە مەلا عەرەبەکانی دڵسۆز بۆ ڕژێم.
7. شێوازی (لێکیانکردنەوە و تێکیانبردنەوە) لە ناو کۆمەڵگای کوردیدا و سڕینەوەی دابونەریتی کوردی.
8. نیشتەجێکردنی عەرەب لە ناوچە کوردییەکاندا، بە تایبەتی عەشیرەتی شەمەر و، دەستبەسەرداگرتنی زەویوزاری کورد.
9. دامەزراندنی ناوچەیەکی سەربازی عەرەبی لە درێژایی سنووری کوردیدا.
10. دامەزراندنی کێڵگە و هەرەوەزە بۆ نیشتەجێکراوە عەرەبەکان.
11. قەدەغەکردنی مافی دەنگدان، هەڵبژاردن و گەیشتن بە پلە و پایەی حکومی بۆ ئەوانەی زمانی عەرەبی نازانن.
12. نکۆڵیکردن لە مافی هاووڵاتیبوونی سوری بۆ ناعەرەبەکان، بە تایبەتی کورد و، وەرگرتنەوەی ناسنامە و ڕەگەزنامە.
هەرچەندە حکومەتی سووریا بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە ڕاپۆرتەکەی (هلال) ڕێبازی فەرمی نەبوو، بەڵام زۆرێک لە سیاسەتە جێبەجێکراوەکان لەو دوانزە خاڵەوە سەرچاوە دەگرن. نکۆڵی لە هاووڵاتیبوون پێشتر لە سەرژمێری 1962 لە پارێزگای حەسەکە دەستی پێکردبوو و، لە 1973دا پڕۆژەی پشتێنەی عەرەبی بە درێژایی سنووری تورکیا جێبەجێ کرا.
لە شەستەکانی سەدەی بیستەمەدا، حکومەتی بەعس ڕێکاری تایبەتی بەرامبەر بە کورد گرتە بەر: قەدەغەکردنی زمانی کوردی، لابردنی هەموو بابەتێک کە پەیوەندی بە کوردەوە هەبوو لە قوتابخانەکان و، قەدەغەکردنی ناونانی منداڵان بە ناوی کوردی. ئەم سیاسەتە لە دوای کودەتای دووەمی بەعس (16ی تشرینی دووەمی 1970) بە سەرکردایەتیی حافز ئەسەد ـ کە بە (بزووتنەوەی ڕاستکردنەوە) ناسرا ـ بە شێوەیەکی فەرمیتر بەردەوام بوو.
لیستی سەرچاوەكان
سەرچاوەکان (بە زمانی کوردی)
1. کەریم یەڵدز، کورد لە سوریا: گەلێکی لەبیرکراو، وەربژاردن و وەرگێڕان: شاهۆ قادر خانزادە، چاپی یەکەم، سلێمانی، 2009.
2. سیروان مووساپوور، کوردەکانی دەرەوەی کوردستان، چاپی یەکەم، سنە، 2020.
3. د. ئیسماعیل حەساف و نووسەرانی تر، کۆبانێ و بەرگری نەتەوەیی: چیرۆکی نەبردی و یەکگرتووی هێزە کوردییەکان، چایخانەی دانشفەڕ، هەولێر، 2023.
4. سوزان کەریم مستەفا، بەعسیزم و کورد: توێژینەوەیەکی مێژوویی–سیاسی (1947–1975).
5. دکتۆر د. د. محمد صالح الجمعة، وتە و تێڕوانینەکان.
6. کەندال عەبدولڕەحمان قاسملو، عیسەمەت شەریف، وائلی مستەفا نازدار و نووسەرانی تر،
هەندێک لێکۆڵینەوەی پێشکەوتوو و نیشتمانی، وەرگێڕان لە فارسییەوە: م. گۆمەیی و، لە ئینگلیزییەوە: ع. حەوێزی، سوید، 1998، لاپەڕە 353.
7. مارف عومەرگوڵ، جینۆسایدی گەلی کورد، چاپ ئاراس، هەولێر، 2005.
8. هیریەت مونتگومری، کوردی سوریا (بنەمایەکی نکۆڵیلێکراو)، وەرگێڕان: مینە و پێشەوا، چاپی یەکەم، ڕەنج، سلێمانی، 2009.
9. شێخ صدیق، پاکتاوکردنی ڕەگەزی کورد لە مێژوودا، چاپی یەکەم، وەزارەتی کشتوکاڵ، هەولێر، 2005.
سەرچاوەكان بە زمانی عەرەبی
المصادر العربية
1. محمد طلب الهلال، دراسة عن محافظة الجزيرة من النواحي القومية والاجتماعية والسياسية.
2. أديب معوض، الأكراد في سوريا، الطبعة الأولى، جامعة دهوك، دهوك، 2008.
3. جواد ملا، أرض كردستان والكرد (وطن مقسم وأمة بلا دولة)، الطبعة الثانية، لندن، 2000.
4. مهند الكاطع، أكراد سوريا: التاريخ – الديموغرافيا – السياسة، الطبعة الأولى، مكتب بريدن العدن، 2020.
5. عبد القادر بدرالدين، موجز عن مسيرة الصحافة الكردية في الجزء الغربي من سوريا، الطبعة الثانية، بيروت، 2000.
6. صلاح بدرالدين، الصراع في سوريا (النظام – الكرد – المعارضة)، الطبعة الأولى، الاتحاد، برلين.
7. علي جزيري، الكرد وكردستان – كردستان سوریا (انموزجا): بحث في ضوء منهجي الجغرافيا السياسية والتاريخية، مطبعة جامعة صلاح الدين، أربيل، 2017.
8. باتريك سيل، الأسد: الصراع على الشرق الأوسط، الطبعة السابعة، شركة المطبوعات، بيروت، 1999.