ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
ئەوسا و ئێستایش، هەمیشە جەنگەكان بە شێوەیەكی كاریگەر هەڕەشە بوونە لەسەر ژینگە، گرفتەكە لەوەدایە ئەم وێرانكارییە ژینگەییانە تەنها زیانیان بۆ ئەو وڵاتانە نییە كە جەنگی تێدایە، بەڵكو كاریگەریی لەسەر وڵاتانی دراوسێش دروست دەكەن.
گرفتێكی بەرچاوی شەڕ و ئاڵۆزییەكان، گۆڕینی دیمۆگرافیای دانیشتوانە، كە زۆر جار ئەمەیان دەبێتە هۆی شێواندن و تێكدانی سروشت و بەكارهێنانی زەویوزار و دارستان وەكو شوێنی خۆحەشاردان و نیشتەجێبوون و دوورمەودا لەلایەن هاووڵاتیانی نیشتەجێی شارەكان، ئەم زیانانە دوای كۆتایی هاتنی جەنگیش بۆ دەیان ساڵ بەردەوام دەبن.
مەعروف مەجید سەرۆكی رێكخراوی ئایندە بۆ پاراستنی ژینگە لە تازەترین توێژینەوەیدا ئەم بابەتەی شی كردۆتەوە سەرەتا باسی لە كاریگەرییە ژینگەیی و كۆمەڵایەتییەكان كردووە و نووسیویەتی: “كاریگەرییە ژینگەیی و كۆمەڵایەتییەكانی جەنگ درێژخایەنن، بەشێكی زۆریان وەك پیسداگەڕانی ژینگە زۆر دوای وەستانی شەڕەكە بەردەوام دەبن و دەبنە هۆی زیانی گەورە بۆ ژینگەی ناوچەكە.”
شەڕی چەكداری، كاریگەرییەکی وێرانكەری لەسەر ژینگە دەبێت، ئەو پیسداگەڕانەی لە دوای شەڕەكانەوە دروست دەبێت، لێكەوتەی كارەساتبار بەدوای خۆیدا دەهێنێت.
لە ساڵی 1990ەوە جیهان بەهۆی جەنگەوە 1،220،000 كیلۆمەتر چوارگۆشە لە دارستانەكانی لەدەست داوە، ئەمەش قەبارەی گەورەی لەناوچوونی ژینگە دەخاتە روو.
*لەدەستدانی جۆراوجۆریی زیندەوەران: جیهان بەهۆی چالاكییەكانی مرۆڤەوە (83 %)ی شیردەرە كێوییەكانی و (50 %)ی رووەكی لەدەست داوە، شەڕەكان رێژەی لەناوچوونی جۆرەكان خێراتر دەكەن، ئەمەش مەترسییەكی جددی لەسەر هاوسەنگی ئیكۆلۆژی جیهانیی دروست دەكات.
*كاریگەری لەسەر لەناوبردنی ژینگە: جەنگ و شەڕەكان هەڕەشەیەكی گەورەن بۆ سەر ژینگەی جیهان، دەردانی گازی گەرمخانەیی زیاد دەكەن و ئیكۆسیستمەكان لەناودەبەن، سوپا و ململانێكان بەرپرسیارن لە (5.5 %)ی دەردانی گازی گەرمخانەیی جیهانی، هەروەها بۆمب و تەقەمەنی زیانێكی زۆر بە خاك و ئاو دەگەیەنن، ئەم پیسداگەڕانە بۆ ماوەیەكی زۆر بەردەوام دەبێت.
*دارستانبڕین و بەبیابانبوون: لەكاتی شەڕ و ئاڵۆزییەكاندا بە ئەنقەست دارستانەكان دەسووتێنرێن بۆ ئەوەی رێگری لە نەیاران بكەن خۆیان حەشار بدەن، وەك لە جەنگی ڤێتنامدا كە ملیۆنان دۆنم دارستانیان لەناو برد.
*گیانلەبەرە كێوییەكان كەم دەكەنەوە: بەهۆی شەڕ و ئاڵۆزییەكانەوە ئەگەری ئەوە هەیە (90 %)ی گیانلەبەرە كێوییەكان لە ناوچە زیانلێكەوتووەكاندا بكوژرێن.
*پیسداگەڕانی خاك و ئاو: بە ئامانجگرتنی بەنداو و رووبارەكان لە ململانێكاندا (بۆ نموونە رووباری فورات لە سووریا) دەبێتە هۆی قەیرانی ئاو و پیسداگەڕانی ژینگە، جگەلەوەی پاشماوەی جەنگ و تەقەمەنی پیسبوو، دەبنە هۆی پیسداگەڕانی درێژخایەنی خاك و ئاوی ژێر زەوی.
*پیسداگەڕانی كیمیایی و تیشكدەر: تەقەمەنی تیشكدەر و كیمیایی دەبێتە هۆی نەخۆشی درێژخایەن و شێرپەنجە و شێواوی جەستە، وەك بەكارهێنانی چەكی سووتێنەر (فسفۆڕی سپی) لە لوبنان و غەززە، هەروەها زەوییە كشتوكاڵییەكان لەناو دەبات.
*دەردانی كاربۆن و گۆڕانی كەشوهەوا: بەپێی خەمڵاندنەكان بێت، جەنگ هۆكارە بۆ (5.5 %) ی دەردانی گازی گەرمخانەیی لە جیهاندا، بۆ نموونە جەنگی ئۆكراین لە ساڵی یەكەمیدا 120 ملیۆن تۆن هاوتای CO2 بەرهەمهێنا، كە زیاترە لە خودی كۆماری چیك، چالاكییەكانی ئاوەدانكردنەوە.
چارەسەر چییە؟
سەرەڕای رێككەوتننامەكانی ساڵی 1977 بۆ پاراستنی ژینگە لە جەنگ و شەڕی چەكداریدا، بەڵام هێشتا بە كردەوە جێبەجێ ناكرێت و زۆربەی وڵاتان پێیەوە پابەند نین، بۆیە داوای سزا دەكرێت بەسەر ئەو لایەنانەی لەكاتی جەنگەكاندا زیان بە ژینگە دەگەیەنن.