محەمەد لادێ
پێشەکی: مرۆڤ لە بەرهەمهێنەوە بۆ کڕیارێکی کڕینۆک
لە سەدەی ڕابردوودا، مرۆڤ بەوە پێناسە دەکرا کە “چی بەرهەم دەهێنێت”، بەڵام لە جیهانی ئەمڕۆدا، پێناسەی مرۆڤ گۆڕاوە بۆ ئەوەی “چی دەکڕێت”. ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە تێیدا چەمکی (بەرهەمخۆری و بەکاربردن) لە پێویستییەکی ژیانییەوە گۆڕاوە بۆ ئایدیۆلۆژیایەک کە حوکمی مێشک و گیرفانمان دەکات. چیتر جلوبەرگ تەنها بۆ داپۆشینی جەستە نییە، مۆبایل تەنها بۆ پەیوەندی نییە، و ئۆتۆمبێل تەنها بۆ گواستنەوە نییە؛ بەڵکو ئەمانە بوونەتە “نیشانەی چینایەتی” و کەرەستەی خۆسەلماندن.
ئەم ڕاپۆرتە تیشک دەخاتە سەر ئەو جەنگە دەروونییە بێدەنگەی کۆمپانیا زەبەلاحەکان لە ڕێگەی ڕیکلام و سۆشیالمیدیاوە دژی تاک بەرپایان کردووە؛ ڕاپۆرتەکە لەوە کۆڵیوەتەوە کە چۆن “برسیێتییەکی دەروونی” دروست کراوە کە بە هیچ کڕینێک تێر نابێت.
تەوەری یەکەم: ئەندازەوانیی برسیێتی؛ جەنگی دەرونیی ڕیکلامەکان
هەموو ڕۆژێک، مرۆڤی هاوچەرخ ڕووبەڕووی هەزاران پەیامی ڕیکلامی دەبێتەوە. ئەم ڕیکلامانە تەنها کاڵا ناخەنە ڕوو، بەڵکو “وەهمی بەختەوەری” دەفرۆشن. ستراتیژیی کۆمپانیاکان لەسەر بنەمایەک کار دەکات کە پێی دەوترێت “دروستکردنی پێویستیی دەستکرد”. کاتێک تۆ سەیری ڕیکلامی نوێترین مۆدێلی مۆبایل دەکەیت، پەیامە ناڕاستەوخۆکە ئەوە نییە کە ئەم مۆبایلە باشترە، بەڵکو ئەوەیە کە: “تۆ بەبێ ئەم مۆبایلە، مرۆڤێکی کەمتر و دواکەوتووتریت.”
لێرەدا ڕۆڵی (ئینفلۆنسەرەکان) دەردەکەوێت. ئەوان وەک “نموونەی باڵا” بۆ نەوەی نوێ وێنا دەکرێن. کاتێک گەنجێک دەبینێت کەسێکی ناودار جلێکی مارکەی پۆشیوە یان لە چێشتخانەیەکی گرانبەها نان دەخوات، جۆرێک لە “ئیرەیی کۆمەڵایەتی” و “ترسی دابڕان” (FOMO) لە ناخیدا دروست دەبێت. ئەم فشارە دەروونییە پاڵی پێوە دەنێت کە بچێتە ناو پێشبڕکێیەکەوە کە کۆتاییەکەی تەنها ماندووبوونی داراییە.
ئێمە ئێستا لە جیهانی (Fast Fashion) یان مۆدێلی خێرا دەژین؛ جیهانێک کە تێیدا شتەکان بۆ ئەوە دروست ناکرێن بۆ ماوەیەکی درێژ بمێننەوە، بەڵکو بۆ ئەوە دروست دەکرێن زوو “کۆن” بن و بەکارهێنەر ناچار بێت مۆدێلی نوێتر بکڕێت. ئەمە تەنها داگیرکردنی گیرفان نییە، بەڵکو داگیرکردنی ویست و ئیرادەی مرۆڤە، کە وای لێ دەکات هەمیشە هەست بە کەموکووڕی بکات، هەرچەندە ماڵەکەی پڕ بێت لە کەلوپەل.
تەوەری دووەم: کلتوری قەرز؛ نمایشی ساختە لەسەر حیسابی ئۆقرەی خێزان
یەکێک لە مەترسیدارترین دەرهاویشتەکانی سەردەمی بەکاربردن، گۆڕانی کلتوری “پاشەکەوت”ە بۆ کلتوری “قەرز”. لە ڕابردوودا مرۆڤەکان تەنها کاتێک شتێکیان دەکڕی کە پارەکەیان لەبەردەستدا بووایە، بەڵام ئێستا سیستەمی بانکی و قیستەکان وا لە تاک دەکەن “پارەیەک خەرج بکات کە هی خۆی نییە، بۆ کڕینی شتێک کە پێویستی نییە، تەنها بۆ سەرسامکردنی کەسانێک کە نایانناسێت”.
ئەم دیاردەیە لە کۆمەڵگەی ئێمەشدا بە ڕوونی دەردەکەوێت. زۆرن ئەو خێزانانەی کە لەژێر باری قورسی قیستی ئۆتۆمبێل، مۆبایل و کەلوپەلی ناوماڵدان، تەنها بۆ ئەوەی لە ئاستی “پێشبڕکێیە کۆمەڵایەتییەکان” بمێننەوە. سۆشیالمیدیا وەک جەمخانەیەکی گەورە کار دەکات؛ هەمووان دەیانەوێت تەنها لایەنە بریقەدارەکانی ژیانیان نیشان بدەن. ئەم نمایشە ساختەیە فشارێکی دەروونیی گەورە لەسەر باوکان و دایکان دروست دەکات. کاتێک منداڵێک دەبینێت هاوڕێکەی دوایین وەشانی ئایفۆنی پێیە، فشار دەخاتە سەر خێزانەکەی، ئەوانیش بۆ ئەوەی منداڵەکەیان هەست بە کەمی نەکات، پەنا بۆ قەرز دەبەن. ئەم بازنە داخراوە دەبێتە هۆی تێکچوونی شیرازەی خێزان و دروستبوونی دڵەڕاوکێیەکی بەردەوام، کە تێیدا مرۆڤ دەبێتە کۆیلەی کارەکەی تەنها بۆ ئەوەی بتوانێت سووی قەرزەکانی بداتەوە.
تەوەری سێیەم: زەوی دەگری؛ باجی ژینگەیی تەماحی مرۆڤ
ئەم چێژە کاتییەی کە لە کڕینی کاڵایەکی نوێدا دەستی دەکەوێت، باجێکی زۆر قورسی هەیە کە زەوی دەیدات. سیستەمی ئابووریی جیهانی لەسەر بنەمای “بەرهەمبهێنە، بەکاربهێنە، فڕێ بدە” کار دەکات. ئەمە وای کردووە کە ساڵانە ملیۆنان تۆن پاشماوەی پلاستیکی، ئەلیکترۆنی و قوماش فڕێ بدرێنە ناو ژینگەوە.
بۆ نموونە، پیشەسازیی “مۆدەی خێرا” (Fast Fashion) دووەم گەورەترین پیسکەری ژینگەیە لە جیهاندا. ئەو جلانەی کە ئێمە تەنها چەند جارێک دەیانپۆشین و دواتر فڕێیان دەدەین، پێویستیان بە هەزاران لیتر ئاو هەیە بۆ دروستکردن و سەدان ساڵیشیان دەوێت تا لە سروشتدا شی دەبنەوە. تەماحی مرۆڤ بۆ گۆڕینی مۆبایل و ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان ساڵانە، دەبێتە هۆی دروستبوونی کێشەی “پاشماوە ئەلیکترۆنییەکان” کە پڕن لە ماددەی ژەهراوی و دەبنە هۆی پیسبوونی ئاوی ژێرزەوی. بە کورتی، ئێمە داهاتووی نەوەکانی خۆمان دەفرۆشین تەنها بۆ ئەوەی ئەمڕۆ حەزێکی کاتیی کڕین تێر بکەین.
ئەنجامگیری: گەڕانەوە بۆ سادەیی؛ کلیلەکە لای خۆمانە
چارەسەری ئەم “نەفرەتی بەکاربردنە” بە یاسا و فشار ناکرێت، بەڵکو پێویستی بە شۆڕشێکی هۆشیاریی تاکەکەسی هەیە. کاتی ئەوە هاتووە فەلسەفەی (Minimalism) یان “کەمخۆری و کەمکڕی” بناسین. ئەم فەلسەفەیە بانگەشە بۆ ئەوە دەکات کە بەهای مرۆڤ بەو شتانە نییە کە خاوەنیەتی، بەڵکو بەو ئەزموون و زانیاری و پەیوەندییە مرۆییانەیە کە لە ناخیدا هەڵیاندەگرێت.
پێویستە وەک بەکارهێنەرێکی زیرەک، پێش هەر کڕینێک ئەم پرسیارە لە خۆمان بکەین: “ئایا من پێویستم بەمەیە، یان تەنها دەمەوێت هەمبێ؟” گەڕانەوە بۆ کڕینی کاڵای بەهێز و تەمەن درێژ، پشتگیریکردنی بەرهەمە ناوخۆییەکان و دوورکەوتنەوە لە داوی ڕیکلامە بریقەدارەکان، یەکەم هەنگاون بۆ بەدەستهێنانەوەی ئازادیی دارایی و دەروونی. جیهان پێویستی بەوە نییە کە ئێمە کڕیاری زیاتر بین، بەڵکو پێویستی بەوەیە مرۆڤی بەهۆشتر بین. ئارامیی ڕاستەقینە لەناو کارتۆنی کاڵا نوێیەکاندا نییە، بەڵکو لەو ساتانەدایە کە تێیدا هەست بە تێربوونی ناوەکی دەکەین بەبێ ئەوەی پێویستمان بە نمایشی دەرەکی هەبێت.