محمد لادێ – ههولێر
هەولێر، شارە ڕەسەنەکەی کوردستان، تەنیا پایتەختێکی کارگێڕی نییە؛ بەڵکو مۆزەخانەیەکی زیندووە کە مێژوویەکی نزیکەی شەشهەزار ساڵەی شارستانیەتی مرۆڤایەتیی لە خۆیدا کۆ کردووەتەوە. قەڵای هەولێر، کە بەردەوام بە نیشتەجێکراوی ماوەتەوە، شایەتی بێدەنگی ئەو هەموو ئیمپراتۆرییەت و بێنەوبەردە سیاسیانەیە کە بەسەر ناوچەکەدا هاتوون. ئەم ڕاپۆرتە قوڵ دەبێتەوە لە ڕەگ و ڕیشەی ئەم شارە دێرینە و ڕۆڵە حەیاتییەکەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
بەشی یەکەم: ناونیشانی سۆمەری و شانازیی ئاشووری (سەردەمی پێش مێژوو و کۆن)
هەولێر بۆ یەکەمجار لە تۆمارەکانی سۆمەرییەکاندا بە ناوی “ئوربیلوم” (Urbilum) دەرکەوت، کە بە واتای “شوێنی چوار خواوەند” دێت، ئەمەش ئاماژەیە بۆ گرنگیی ئایینی زووی شارەکە. بەڵام قۆناغی زێڕینی لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری بوو.
• پەرستگای خواوەندی عەشتار: هەولێر ناوەندێکی سەرەکی بوو بۆ پەرستگای خواوەندی (عەشتار)ی نینەوا (کە هەندێک جار بە خواوەندی جەنگ و خۆشەویستی ناسراوە). پاشاکانی ئاشووری وەک شەلمەنسەری سێیەم و ئاشووربانێپال بە ڕێزەوە لە پەرستگاکەی دەڕوانی و بە سەرچاوەیەکی پیرۆزیان دەزانی. ئەم پێگە ئایینییە کاریگەرییەکی بەهێزی بەخشی بە پێگەی سیاسی هەولێر و پاراستنی لە کاتی شەڕەکاندا.
• ڕووداوی یەکلاکەرەوەی جەنگی گەوگەمێلا (331 پ.ز) لە نزیک هەولێر؛ گەوگەمێلا کە شوێنێکی نێوان هەولێر و مووسڵ بووە، بوو بە گۆڕەپانی یەکێک لە گەورەترین و یەکلاکەرەوەترین جەنگەکانی جیهانی کۆن. سەرکەوتنی ئەسکەندەری گەورە بەسەر سوپای داریۆشی سێیەمی پاشای فارس، نەک تەنیا کۆتایی بە ئیمپراتۆریەتی فارس هێنا، بەڵکو دەستپێکی بڵاوبوونەوەی کولتووری یۆنانی بوو لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. هەولێر بۆ ماوەیەک بوو بە ناوەندێکی گرنگی یۆنانیەتی.
بەشی دووەم: سەردەمی زێڕینی ئیسلامی و گەشەی کولتووری (سەردەمی ناوەڕاست)
دوای هاتنی ئیسلام، هەولێر بەردەوام بوو لە گەشەکردن و گۆڕانی کولتووری. بەڵام سەردەمی دیاریکراوی شارەکە لەژێر دەسەڵاتی ئەتابەگەکانی هەولێردا (بنەماڵەی بێگتگین) بوو لە سەدەی دوازدەهەم.
• موزەفەرەدین گۆگبەری (1190 – 1233): ئەم فەرمانڕەوایە، کە بە دادپەروەری و لێهاتوویی ناسرابوو، هەولێری گۆڕی بۆ ناوەندێکی پێشکەوتووی کولتووری و زانستی.
• پڕۆژەی شارسازی: ئەو قوتابخانە، حەمام، بازاڕ، و بە تایبەتی مزگەوتی گەورەی لە ناو قەڵا و دەوروبەری دروست کرد. گرنگی بە چاودێری کۆمەڵایەتی دەدا، بە دابینکردنی خانەی بێ سەرپەرشتان و نەخۆشخانە.
• جەژنی مەولوود: گۆگبەری بە دامەزرێنەری بەرفراوانترین ئاهەنگی جەژنی مەولوود (یادی لەدایکبوونی پێغەمبەر) دادەنرێت. ئەم ئاهەنگانە بە گەورەیی و ڕازاوەیی ناسرابوون، کە نیشانەی دەوڵەمەندی کولتووری و ئابووری هەولێر بوون لەو کاتەدا.
• کەوتنە ژێر کاریگەری مەغۆل: لە ساڵی 1258، دوای ڕووخانی بەغدا، مەغۆلەکان هەولێریان داگیر کرد. سەرەڕای خۆڕاگری قەڵا بۆ ماوەیەک، بەڵام لە کۆتاییدا کەوت. ئەم ڕووداوە زیانێکی گەورەی بە ژێرخانی شارەکە گەیاند و بووە هۆی پاشەکشەیەکی درێژخایەنی شارستانی.
بەشی سێیەم: لەنێوان ململانێی سەفەوی-عوسمانیدا (سەردەمی نوێ)
بۆ ماوەی چەند سەدەیەک، هەولێر بوو بە یەکێک لە شارە سنوورییەکان لە نێوان دوو زلهێزی ناوچەکە: ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و سەفەوی. ئەم دۆخە بووە هۆی گۆڕانی بەردەوامی دەسەڵات، کە کاریگەری نەرێنی لەسەر سەقامگیری سیاسی و گەشەی ئابووری دروست کرد.
• ناوچەی ڕێڕەوی بازرگانی: سەرەڕای ناجێگیری، شوێنی جوگرافی، هەولێر وەک ڕێڕەوێکی سەرەکی بازرگانی لە نێوان ناوەڕاستی ئەنادۆڵ، شام و فارس گرنگی خۆی پاراست. ئەمەش وای کرد کە قەڵاکە و دەوروبەری وەک ناوەندێکی مامەڵەی بازرگانی بەردەوام بێت لە کارکردن.
• سەردەمی عوسمانی: لە ماوەی دەسەڵاتی عوسمانییەکاندا، هەولێر وەک شارێکی گرنگی کارگێڕی مایەوە، بەڵام قەبارەکەی بچووکتر بووەوە تا ئەوەی بوو بە قەزایەک سەر بە ویلایەتی مووسڵ، کە نیشانەی کەمبوونەوەی کاریگەریی گشتی بوو.
بەشی چوارەم: هەولێر لە پڕۆسەی دروستبوونی عێراق و ناسنامەی کوردیدا
لە سەرەتای سەدەی بیستەم و دوای جەنگی جیهانی یەکەم، هەولێر بەشێکی دانەبڕاو بوو لە پرۆسەی دروستبوونی دەوڵەتی عێراق.
• بزووتنەوەی کوردی: لە کاتی سەرکووتکردنی ناسنامەی کورد لە عێراقدا، هەولێر و ناوچەکانی دەوروبەری وەک بنکەیەکی بەرگری و ڕزگاریخوازی کورد کاریان دەکرد.
• قۆناغی گەشەکردنی سەدەی ٢١: دوای ڕاپەڕینەکەی ساڵی١٩٩١ و دامەزراندنی ناوچەی دژە فڕین (No-Fly Zone)، هەولێر بوو بە سەنتەری بڕیاردانی سیاسی. لە ساڵی ١٩٩٢ بە فەرمی وەک پایتەختی هەرێمی کوردستان دیاری کرا.
قەڵای هەولێر: دڵی شار و کەلەپووری جیهانی
پێویستە بە شێوەیەکی تایبەت باس لە قەڵای هەولێر بکرێت. ئەم مێژووە درێژە سەرنجی ڕێکخراوی یوونێسکۆی ڕاکێشا، و لە ساڵی ٢٠١٤دا، وەک کالێد (شوێنی کەلەپووری جیهانی) ناسێنرا. ئەم ناساندنە نیشانەی دانپێدانانێکی جیهانییە بەو ڕاستییەی کە:
ئەمڕۆ، هەولێر بووەتە شارێکی مۆدێرن کە بنیادی ژێرخانی و ئابوورییەکەی بە خێرایی گەشە دەکات، وەک ناوەندێکی سەرەکی بۆ ئاسایش، وەبەرهێنان و کولتوور لە ناوچەکەدا کار دەکات، لەگەڵ پاراستنی مۆرکە مێژووییە قووڵەکەی.