ئــــاری ئـــــاغۆک
لە مێژووی ڕۆشنبیری و سیاسی و نەتەوەیی هەر گەل و نەتەوەیەکدا بەڵگەنامە مێژوویی و دیکۆمێنتیەکان وەک میراتێکی گەوهەردار نەوە دوای نەوە کەسانێک هەن لەپێناو ئەرشیف و پارێزگاریدا، خەمخۆرانەو دڵسۆزانە ژیان و کات و تەمەنی خۆیان بۆ ئەم بوارە تەرخان دەکەن بۆ ئەوەی ئاوێنەی مێژوو هەر بە شانازی و ئەمەکداری نیشانیان بدات، ئەوا زۆر بە وردی لە هەر گۆشە و پەنجەرەیەکدا هەر دەقێک هەبێت وەک مێژوو و دەستنووس پارێزگاری لێ دەکەن و بەئەمانەتەوە دەیگوازنەوە بۆ نەوەی سەردەم و داهاتوو، بۆیە کاتێ هەوڵێکی تاکەکەسی دەدرێ لەم بوارە، ئەوا جێگەی دەستخۆشی و دڵخۆشییە، لەم پێودانگەیەوە لە هەوڵێکی دیکەی خەمخۆرانەیدا، نووسەر و ڕووناکبیر (مومتاز حەیدەری) لەم ڕۆژانە گۆڤاری (دەقی مێژوویی) خستە نێو کتێبخانەی کوردیەوە، وەک خاوەن بیرۆکە و خودان دەرکردن و سەرنووسەر لەسەر ئەرکی (کۆچکردووی بەهەشتی حەیدەرەفەندی حەیدەری چاپ کراوە).
بێگومان هەر دەقێکی مێژوویی پەیوەندی بەڕابردووێکی نزیک یا دوور هەیە، ئەم گۆڤارەش وەک پلانی کارکردنی ئیش لەسەر ئەو دەق و نووسین و بابەت و دیکۆمێنتارانە دەکات کە مێژووی چاپ و بڵاوکردنەوەی بۆ زێتر لە ٥٠ ساڵ لەمەوبەر دەگەرێتەوە، بەمەرجێک لە چوارچێوەیەکی (مێژوویی و کەلتووری و سیاسی و فەرهەنگی و نەتەوەیی و، هتد) خۆی بدۆزێتەوە، ئەوا بەپێی گرنگی و بابەتی سەردەم لە دووتوێی ئەم گۆڤارە بڵاودەکرێتەوە بێ گوێدانە ئایدۆلۆژیای تەسکی حزبایەتی، بەڵکو لەپێناو زیندووکردنەوە و بەئەکادیمیکردن، ئەوا دەقاودەق بابەتە دەستنیشانکراوەکان بڵاو دەکرێتەوە.
بۆیە لەم ڕوانگەیەوە بەر لەوەی خوێندنەوەیەکی گشتی بۆ ئەم گۆڤارە بکەم، دەمەوێ ئاماژە بە دوو خاڵی گرنگ بکەم:
١- ئەو کارەی مومتاز حەیدەری، کاری دەزگایەک یاخود ناوەندێکی ئەکادیمی حکومی پەیوەنددارە، بە کۆمەڵە کەسانێکی پسپۆڕەوە، بەڵام حەیدەری خەمخۆرانە لە تەمەنی ٨٧ ساڵاندا کات و ژیان و گیرفانی خۆی بۆ ئەم پرۆسە گرنگە تەرخان کردووە، هەمدیس جێگەی دەستخۆشی و شانازییە.
٢- لەگەڵ ئەوەی بە تایتڵی (گۆڤارێکە ئامانجی زیندووکردنەوەی دەق و بەڵگەنامەی مێژووییە) بەڵام دوای خوێندەوەم بۆ هەر ٣٢٥ لاپەڕە، دەتوانم بڵێم بڵاوکراوەی دەقی مێژوویی لە سەرووی گۆڤارەوەیە، وەک قاموس و کتێبێکی گەوهەردار پێناسە دەکرێت.
*گەشتێک بە نێو ناوەرۆکی گۆڤارەکەدا
لە لاپەڕە (١)ـدا بەر لەچوونە نێو ناوەرۆک و ناساندنی گۆڤار، بە ناونیشانی ڕوونکردنەوەیەکی زێدەپێویست ئاماژە بەوە کراوە:
لەبەر ڕۆشنایی ئامانجی گۆڤارەکە، (بە پێویست زانرا تێکڕای وتارەکان بە هەر ڕێنووسێک نووسرابێتن، بخرێتە سەر ڕێنووسی ئێستای ئەکادیمیای کوردی)
ئەم چەند وشەیە ئەو دید و ئامانجەمان بۆ دەخاتە ڕوو کە گۆڤاری دەقی مێژوویی، جگە لە زیندووکردنەوەی دەقی نەمر و گەوهەردار، ئەوا دەیەوێ بە زانست و تەکنەلۆژیای سەردەمی ئەلکترۆنیات سوود بە ئێستا و داهاتووی ڕۆشنبیریی کوردی بگەیەنێت.
*پەیامی گۆڤار
لە لاپەڕە (٣)ـی گۆڤاری دەقی مێژووییدا بە ناونیشانی (پەیامی ئەم گۆڤارە) ئەم چەند خاڵە دەستنیشان کراوە:
-زمانی دایك، بڕبڕەی پشت و پێناسەی بوونی نەتەوەیی نەتەوەیە.
-دەقە مێژووییەكانی نێو ئەم گۆڤارە، گیانی ڕەسەنایەتیی نەتەوەیی، نیشتمانی و هەمیشە دڵسۆزی و هەڵوێستی جوامێری نووسەرەكانیان، بەوپەڕی شانازییەوە دەسەلمێنێت.
-دووبارە بڵاوكردنەوەی دەقە مێژووییەكان و بەڵگەنامەكان، بۆ بەئاگاهێنانەوەی نەوەكانی ئەم (50) ساڵەی دواییە كە لە خەوی قووڵی بێئاگاییدان.
-زیندووكردنەوەی ئەو ئەستێرە گەشانەیە، كە لە ئاسمانی مێژووی كلتووری كوردیدا دەدرەوشێنەوە.
*لە لاپەڕە (٤) سەرنووسەری گۆڤار بە ناونیشانی بۆ دەقی مێژوویی؟ لە گۆشەیەکدا دەڵێت:
دەق و بەڵگەنامە مێژووییەكان بە گشتی تێڕوانینیكی قووڵ پێشكەش بە كۆمەڵگە و كلتوور و ڕووداوە جیهانییەكان دەكەن، ئەوان زیاتر لە كاغەزی كۆن، پەیوەندی و ئەزموونی مرۆڤ بە درێژای هەزاران ساڵ بەرجەستە دەكەن، پارێزگاری لە بیركردنەوە و بیروباوەڕ و خەبات و سەركەوتنەكانی ئەو كەسانە دەكەن كە پێش ئێمە هاتوون. بە خەریكبوون لەگەڵ دەقە مێژووییەكان دەکرێت تێگەیشتنێكی قووڵتر لە سەرچاوە و پەرەسەندی بیری مرۆڤ و تابلۆ ئاڵۆزەكانی مێژوو بەدەست بێنین. ئەوان ڕێگەمان پێ دەدەن ڕەگ و ڕیشەی پرسە هاوچەرخەكان بدۆزینەوە، پێشكەوتنی زانین بەرز بنرخێنین و لە هەڵە و سەركەوتنەكانی ڕابردوو فێر بین. بەبێ ئەم سەرچاوە سەرەتاییانە، تێگەیشتمان لە مێژوو ناتەواو دەبێت، لەبەر ئەوەی ئەوكات دەبێت تەنیا پشت بە لێكدانەوە لاوەكییەكان ببەستین، كە ڕەسەنایەتی گێڕانەوەی ڕەسەنیان تێدا نییە.
ئەم چەند دێرەی نووسەر دەمانباتەوە سەر ئەوخاڵەی کە گرنگی دەقی مێژوویی لەوەدایە کە دەگەڕێینەوە بۆ پشتبەستن بەڕاستیەکان، ئەو ڕاستیانەی لەسەر زاری شایەتحاڵی زیندوو، یاخود ئەو نووسەرو ڕووناکبیرانەی لەو ڕۆژگارە ژیاون بە چاوی خۆیان ڕاست و دروستی بابەتەکەیان بینیوە و دواتر لە ڕێگەی قەڵەم و هزرەوە گواستراوەتەوە نێو پرۆسەی نووسین و ڕۆژنامە و گۆڤار و کتێب. لەبەر ئەوەی مێژوو بەشێکی بایەخدارە لە ناسنامەی نەتەوە و دواتر کۆمەڵگە بەگشتی، تا دەگاتە پاراستن و بە ئەرشیفکردنی، پاشان وەک سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو بۆ توێژینەوەی ئەکادیمی و تێزی دکتۆرا.
کەواتە لە کورتترین پێناسەدا دەتوانین بڵێین: بە خوێندنەوە و ئاشنابوونی هەر دەقێکی مێژوویی، دەگەینە ئەو ڕاستیەی کە ڕووداوەکە کەی بووە؟ بۆ چی ڕووی داوە؟ چۆن بووە؟ ئەنجامەکەی گەیشتۆتە کوێ؟
*بەرگ و ناوەرۆکی گۆڤار
بۆ ئەوەی یەکەم ژمارەی گۆڤاری دەقی مێژوویی، وەک ئەرشیف و سەرچاوەو بەڵگەیەکی رۆژنامەوانی مێژوویی بمێنێتەوە، لێرەدا ئاماژە بە بەرگ و ناوەرۆکی دەکەین، لە بەرگدا (٤٠) ناوی زێڕین، لە سەردەمی زێڕیندا لەسەر بەرگ ئاماژەیان پێ کراوە، ئەمەیان وەک بەرچاوڕوونی بۆ خوێنەران، هەروەها بۆ زیندووکردنەوە و وەبیرهێنانەوە، ناوی کەسایەتییە جیاجیاکانی نێو ئەم گۆڤارەی خراوەتە سەر بەرگ، ئەمەش دیسان دژەباوە و، جیاوازیەکی مومتاز حەیدەری نیشان دەدات، کە لە دیزاینی هەر گۆڤار و کتێبێکیدا هەوڵی داوە دوور بێت لە تەقلید، بەڵکو بەجیاواز دەرکەوێت، بۆیە بە (٤٠) ناوی زێڕینە کلیلی چوونەژوورەوەی دەقی مێژوویی نیشان بینەردەدات.
لە ناوەرۆکیشدا کە ٣٢٥ لاپەڕە لەخۆ دەگرێ، چەند بابەت و دەق و ناوی کەسایەتی مێژوویی تێدایە، لێرەدا وەک ئامانەتێکی مێژوویی – ئیعلامی، ناوی بابەت و خاوەن بابەت و نووسینەکان دەخەینە ڕوو:
(پەیامی ئەم گۆڤارە: مومتاز حەیدەری)، (بۆ دەقی مێژوویی؟: سەرنووسەر)، (پێشەنگە نەمرەكان هەردەم مایەی سەروەری و شانازیی نەتەوەن: دەقی مێژوویی)، (ڕەوتی پیرۆزی وشەی كوردی هەر بەردەوام دەبێت: دەقی مێژوویی)، (پەیامی حەیدەری بەردەوامە: سەرنووسەر)، (پیرەعاشقی كتێب، ئامانج و پەیامی چییە؟: پ. د. ئەحمەد حەمەدئەمین)، (پەیام و ئامانجی ڕۆژنامەی كوردستان، بۆ پێشكەوتن: عەلی كەمال)، (عەقڵ و سەنعەت بەبێ مامۆستا نابێت: م. س. ع)، (سەدایەك لە شاری مووسڵەوە: ڕەسووڵ ناجی)، (دەڵێن هەیئەتی ناسیحە لە بەغداوە دێت: دەقی مێژوویی)، (باسی تەدریسات عەرەبیە: مستەفا قەرەداغی)، (بزووتنەوەی نیشتمانپەروەری چۆن پەیدا بوو؟: ساڵح حەیدەری)، (دوو دەقی بەرزی ئەدەبی ناخهەژێن؛ دەقی مێژوویی)، (ئای ئەوە چۆن تراژیدیایەک بووە؟: عەبدوڵڵا زەنگەنە)، (ڕەواندز، کچەکورد: نەجیبەی میرزا حەسەن)، (گەڵاڕێزانە: م. مەحموود)، (دوو فرمێسك لەسەر گۆڕی عەبدولواحید نووری: عەبدولقادر قەزاز)، (گەلاوێژ حەوتەی چوو: پیرەمێرد)، (کەڵکی گۆڤار و ڕۆژنامە: شێخ محەمەدی خاڵ)، (ساڵنامە-تەقویم: محەمەد كەریم قادر)، (دەنگی قوتابیانی كوردستان، ئاشتی و برایەتی و دیموكراسی و زانیارییە: مومتاز حەیدەری)، (کۆنگرەی مامۆستایانی کورد لە شەقڵاوە و موهیب حەیدەری: دەقی مێژوویی)، (وتاری ڕێکخراوە دیموکراتییەکانی هەولێر: موهیب حەیدەری)، (شینی مامۆستای نەمر ڕەفیق حیلمی: عەبدولقادر قڕگەیی)، (ڕۆژی نوێ: شێخ محەمەدی خاڵ)، (ئاگری ڕووت: کامەران موكری)، (بیرەوەری: دەرسیم)، (نامەیەک لە مەهابادەوە: وەفادار)، (خەباتی ئافرەتانی کوردستان: نەسرین سابیر کۆیی)، (شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران: دەرسیم)، (یەکێتیی نووسەرانی کورد) (شەندە لە مەندە كەمتر نییە: جەلال تاڵەبانی)، (ئادەمیزاد هەرزانترین سەرمایەیە لەم وڵاتەدا: نەوشیروان مستەفا)، (ئەركی لێكۆڵینەوەی وێژەیی: عەزیز گەردی)، (لاپهڕهیێكی شاراوه له مێژووی خهباتی نهتهوایهتیی شاری ههولێر: عاسم حەیدەری)، (لە بیرەوەریی 19ی حوزەیرانی 1947دا)، (وتاری بارزانی مستەفا لە كۆنگرەی (3)یەمی یەكێتیی مامۆستایانی كوردستان)، (ئێرە ئێستگەی دەنگی کوردستانی عێراقە: دکتۆر کەمال مەزهەر)، (عەزیز زەندی، سەد ساڵ لەمەوبەر کتێبێک بۆ ئامۆژگاری بۆ گوناهباران دەنووسێتەوە؛ ئا: پ. د. سەروەر عەبدولڕەحمان)، (سیپارەی هەقپەرستی: بەشیر موشیر)، (خولاسەی مەسئەلەی کورد: ڕەفیق حیلمی)، (دەستووری خوو [خوود] بۆ كچ و كوڕ)، (پیرۆزیی منداڵ، عەبدولواحید نووری)، (بەرچاوڕوونییەك بۆ خوێنەرانی گۆڤاری دەقی مێژوویی: پ. د. ئەحمەد حەمەدئەمین)، (ئەوەی لەمەڕ ئەو بابەتە گرنگە دەبێت بوترێت: دەقی مێژوویی)، (لەپێناوی پاراستن و سەرخستنی شۆڕشەكەی كوردستاندا: جەلال تاڵەبانی)، (هانای شارەوانی بۆ دانیشتوانی شارە خۆشەویستەکەی سلێمانی: جەمال بابان)، (بڵاوكردنەوەی قەدەغەیە!: ن: مهحموود عەوهز – و: حهیدهر عهبدوڵڵا)، (بەڵگەنامەیەكی سەرنجڕاکێش لە ئەرشیڤی عوسمانییەوە: بورهان شوانی)، (وەڵامی سەركردایەتیی حیزبی شیوعیی عێراقی بۆ یەكێك لە كادیرەكانی: و: دكتۆر ئەحمەد حەمەدئەمین)، (بەیاننامەی حیزبی دیموکراتی کوردستان بە بۆنەی دامەزراندنی هەوەڵ جەمهووریی دیموکراتی کوردستانەوە)، (كوردهكانی دهرهوهی وڵات، له سێ بهڵگهنامهی عێراقیدا: پ. ی. د. كامهران محهمهد حاجی)، (نامەیەكی مەكتەبی سیاسی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران بۆ حیزبی شیوعیی ئیتاڵیا: و: فوئاد ڕەوەند)، (پاشبەند- كار بۆ دەرچوواندنی یەكەم ژمارەی گۆڤاری دەقی مێژوویی دەكرێت: ڕۆژنامەی خەبات)، (مومتاز حەیدەری، گۆڤاری دەقی مێژوویی دەردەكات: ڕەوەست نەوزاد)، (گەورە زانای كوردستان (تۆفیق وەهبی بەگ): ئا: هێرش سنجاوی)
لە بەشە عەرەبیەكەیدا چەند دەقێكی میژوویی لەخۆ گرتووە
*ستافی گۆڤاری دەقی مێژوویی
(خودانی دەركردن و سەرنووسەر: مومتاز حەیدەری)، (ڕاوێژكاری مێژوویی پ. د. ئەحمەد حەمەدئەمین)، (دەستەی هاوكاران، هەر یەكێكیان بە جۆرێك:
م. عەبدوڵڵا زەنگەنە – م. حەیدەر عەبدوڵڵا – سانا كۆیی هیوا عەباس – سەعید عەبدوڵڵا – هێرش سنجاوی، ئاسۆ حەیدەری – م. فەرمان فەرهاد – بۆتان مەعرووف هەژیر هیوا) دیزاین: هیوا عەباس – مومتاز حەیدەری
نووسینی ناوی گۆڤار: جواننووس مەریوان پیرباڵ.