لە دنیای ڕۆژنامەگەری و توێژینەوەی کوردیدا، کەم نین ئەو هەوڵانەی دراون بۆ نووسینەوەی مێژوو، بەڵام کەمترینیان توانیویانە بەشێوەیەکی بەڵگەنامەیی و پشتبەست بە “دەق”ـە ڕەسەنەکان مێژوو زیندوو بکەنەوە. گۆڤاری (دەقی مێژوویی)، کە خاوەن ئیمتیاز و سەرنووسەرەکەی نووسەر و ڕۆژنامەنووسی دیار (مومتاز حەیدەری)یە، هەوڵێکی جددی و پڕ بایەخە بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە مەعریفییە.
گرنگیی دەق و بەڵگەنامە لە پاراستنی شکۆی مێژوودا
وەک لە سەردێڕی گۆڤارەکەدا هاتووە “شکۆی مێژوو، هەمیشە زیندووە”، ئەم گۆڤارە کار لەسەر زیندووکردنەوەی ئەو دەق و بەڵگەنامانە دەکات کە لە تۆزی ئەرشیفەکاندا ون بوون. لە وتاری دەستپێکدا بە ناونیشانی “بۆ دەقی مێژوویی؟”، ئاماژە بەوە کراوە کە مێژوو تەنها گێڕانەوەی ڕووداوەکان نییە بە زارەکی، بەڵکو مێژووی ڕاستەقینە ئەو کاتە دەست پێدەکات کە بەڵگەنامە و دەقە نووسراوەکان قسە دەکەن. گۆڤارەکە دەیەوێت ببێتە پردێک لەنێوان ئەوسا و ئێستادا، نەک تەنها بۆ شانازیکردن بە ڕابردوو، بەڵکو بۆ تێگەیشتن لە هەڵە و سەرکەوتنەکان بە دیدێکی زانستییانە.
ناوەرۆک: کۆکردنەوەی ئەستێرەکانی ئاسمانی ئەدەب و سیاسەت
کاتێک چاو لە لیستی ناوی نووسەران و ئەو کەسایەتییانە دەکەین کە لە بەرگی گۆڤارەکە و پێڕستەکەدا هاتوون، هەست دەکەین لە بەردەم ئینسایکلۆپیدیایەکی بچووکداین. ناوی گەورەکانی وەک (میقداد مەدحەت بەدرخان، پیرەمێرد، ڕەفیق حیلمی، عەبدولقادر قەزاز، جەمال بابان، د. مارف خەزنەدار و عەزیز گەردی) و چەندین ناوی دیکە، ئاماژەن بۆ ئەوەی ئەم گۆڤارە تەنها گرنگی بە لایەنێکی دیاریکراو نادات، بەڵکو تێکەڵەیەکە لە دەقی مێژوویی سیاسی، ئەدەبی، کۆمەڵایەتی و ڕۆژنامەوانی.
بۆ نموونە، لە پێڕستی گۆڤارەکەدا دەبینین بابەتەکان هەمەچەشنن؛ لە “پەیامی نەمرەکان”ـەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە “چیرۆکی سرودی ئەی ڕەقیب”، باسی “کۆمەڵەی ژێ کاف” و نامە مێژووییەکانی کەسایەتییەکان. ئەم هەمەچەشنییە وا دەکات خوێنەر لە یەک کاتدا ئاشنای دۆخی سیاسی ساڵانی چلەکان و پەنجاکان بێت و لە هەمان کاتدا چێژ لە دەقە ئەدەبییە ونبووەکان وەربگرێت.
بەشی عەرەبی و فرەچەشنی سەرچاوەکان
خاڵێکی دیکەی بەهێزی گۆڤاری (دەقی مێژوویی)، تەرخانکردنی بەشێکی تایبەتە بە زمانی عەرەبی. وەک لە وێنەی پێڕستەکەدا دیارە، بەشی عەرەبی بابەتگەلێکی گرنگی وەک (کۆنگرەی بارزانی) و ( قوتابییانی کورد لە ئەورووپا) و بەڵگەنامەکانی پەیوەست بە حیزبی شیوعی لەخۆگرتووە. ئەمەش گرنگییەکی تایبەتی هەیە، چونکە بەشێکی زۆری ئەرشیفی مێژووی کورد بە زمانی عەرەبی نووسراوە یان لە بەڵگەنامە عێراقییەکاندا پارێزراوە، و بڵاوکردنەوەیان خزمەتێکی گەورە بە توێژەران دەکات.
لە کۆتاییدا دەکرێت بڵێین گۆڤاری (دەقی مێژوویی) تەنها گۆڤارێک نییە بۆ خوێندنەوە نییە بۆ کات بەسەربردن، بەڵکو سەرچاوەیەکی “مەرجەعی”ـیە. کاری دیزاین و هونەریی گۆڤارەکە کە لەلایەن دەستەیەکی شارەزاوە ئەنجام دراوە، لەگەڵ هەڵبژاردنی وردی بابەتەکان، وایکردووە ئەم بەرهەمە ببێتە ئەرشیفێکی گەڕۆک. بۆ هەر خوێنەرێک یان توێژەرێک کە بیەوێت لە ڕیشەی ڕووداوەکان و دەقە ئەسڵییەکان تێبگات بەبێ دەستکاری و تەفسیراتی لاوەکی، ئەم گۆڤارە باشترین هەڵبژاردنە. دەستخۆشی بۆ ستافی ئامادەکار و بەڕێز مومتاز حەیدەری کە خەمخۆرانە کار لەسەر پاراستنی زاکیرەی نەتەوەیی دەکەن.
دەقی مێژوویی
ژمارە (١) تشرینی دووەمی ٢٠٢٥
گۆڤارێکە ئامانجی زیندووکردنەوەی دەق و بەڵگەنامەی مێژووییە، سێ مانگ جارێک بە کوردی و عەرەبی دەردەچێت
خودانی دەرکردن و سەرنووسەر
مومتاز حەیدەری
ڕاوێژکاری مێژوویی
پ. د. ئەحمەد حەمەدئەمین
دەستەی هاوکاران:
م. عەبدوڵڵا زەنگەنە ـ م. حەیدەر عەبدوڵڵا
سانا کۆیی ـ هیوا عەباس
سەعید عەبدوڵڵا ـ هێرش سنجاوی
ئاسۆ حەیدەری ـ م. فەرمان فەرهاد
بۆتان مەعرووف ـ هەژیر هیوا
دیزاین: هیوا عەباس ـ مومتاز حەیدەری
نووسینی ناوی گۆڤار: جواننووس “مەریوان پیرباڵ”
هەولێر