ڕێباز محەمەد جەزا
خویندنەوەی ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خودا لە نووسینی ڕۆماننووس سەلاح جەلال پێویستی بە لەسەر وەستان و تێڕامانی قووڵ هەیە. چونکە مانۆڕکردن لە زمانی کوردیدا بەمانای “حەرەکەت” یان “جووڵە”کردن دێت. ئەم وشەیە لە زمانە ئەوروپییەکانەوە هاتووەتە ناو زمانی کوردییەوە. . دەتوانین مانۆڕکردن بە چەندین واتا لێک بدەینەوە، لەوانە: لە بواری سەربازی و جووڵەی هێز و سوپا، یان گۆڕینی شوێن و پێگەی سەربازەکان و ڕاهێنانیان لە بواری گشتیدا؛ یان هەر جۆرە جووڵەیەک کە گۆڕانکاری لە شوێن یان دۆخی کارکردن دروست بکات بە شێوەیەکی دیاریکراو بۆ گەیشتن بە ئامانجێک. وەک: جووڵەی یاریزان لە یارییەکاندا، هەروەها تەکنیک، یان شێواز لە یاریکردندا.
زاراوەی مانۆڕ جۆرە نمایشێکە بەپێی پەرێز و مامەڵەکردنەکان دەگۆڕێت و گۆڕانکارییان بەسەردا دێت. لەبەر ئەوەی “مانۆڕکردن بریتییە لە حەرەکەتی ئاراستەدار و پلانداڕێژراو کە بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی دیاریکراو لە بوارە جیاوازەکاندا دەکرێت. ” (Johnson، 2018)
مانۆڕکردن لە ئەدەبدا بەگشتی و لە ڕۆماندا بەتایبەتی چییە؟
مەبەستمان لەم زاراوەیە چییە؟
(ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خودا) چۆن مامەڵە لەگەڵ پرۆسەکە دەکات؟
مانۆڕی ئەدەبی یان مانۆڕ لە ڕۆماندا هەڵگری دوو ڕەهەندی سەرەکییە. یەکەمیان پێی دەوترێت ڕەهەندی ناوەوەی مانۆڕ، ئەوەی دیکەیان فۆرم و شێواز و تەکنیکی مانۆڕەکەیە. واتە ڕۆمانی هاوچەرخ جگە لەوەی دەسەڵاتی نووسین و لایەنی هونەری نمایش دەکات، دیناوی خۆی دەکات لە ڕێی تەکنیک و فۆرم و شێواز و زمانی تایبەتی خۆیەوە.
دیناوی ڕەهەندەکانی مانۆڕ لە ڕۆماندا
لە ڕەهەندی یەکەمی ڕۆماندا: کە مانۆڕی ناوەوەیە جۆرێکە لە (خۆ)پێشکەشکردنی دەسەڵاتی نووسین و ئاستی هونەری ڕۆمانەکە و نووسەر، کە لە ناواخنی زۆربەی ڕۆمانەکاندا هەیە و ڕوو دەدات. لە هەمان کاتدا بەشێکیشە لە تەکنیکێکی گەیاندن لە ڕۆمان و چیرۆکدا و بەکار دێت بۆ دەرخستنی بیروڕا و هەستە ناوەکییەکانی دەق. هەروەها زۆرجار ئەم میکانیزمە
بەکار دێت لەلایەن ڕۆماننووسەوە؛ بۆ ئەوەی وەرگر زیاتر بزانێت دەربارەی دەقەکە، بەتایبەتی ئەگەر نهێنی یان کێشەیەک لە دەقدا خۆی مەڵاس دابێت (. . . ) بۆ ئەم مەبەستەش نووسەر چەندین تایبەتمەندی گرنگ پێڕەو دەکات؛ لەوانە:
١. ئازادی لە دەرکەوتن: زۆرجار ئەم ڕەهەندە؛ لە دەقی
ڕۆماندا بەبێ ڕاگەیاندنی پێشووی ڕۆماننووس دەردەکەوێت، چاوەڕوانی وەڵام یان کاردانەوەی دەربڕین ناکات، کەواتە سەربەخۆیە (الزمان، ٢٠٢٣) و پێویستە دەرکەوتنی ئازاد بێت.
٢. ڕاستەوخۆیی لە دەرخستنی بیروڕا: بۆ نموونە، گەر دەستەواژەی “لەوێ نییە” وەک مونولۆگێکی ناوەکی وەربگرین، کە وەک کورتکردنەوە بۆ “کلیلەکە لەوێ نییە” (لودج، 2023. ١٢٥) کەواتە نووسەر دەیەوێت زانیاری بدات بەوەرگر و خوێنەر لەو شتەی کەنییە. ئەرکی ئەم ڕەوانبێژییە نوێیە _ دژ بەنووسینی ئاسایی و ناسراوەکان لە ئەدەبدا بەگشتی و لە ڕۆماندا بە تایبەتی، کە دەست بە دامەزراندنی کراوە لە شەستەکانی سەدەی بیستەمەوە (علامات، ٢٠٢٠، 17). کە مەبەست لێی دەرکەوتنی بیر و هەست و سۆزی کەسایەتییەکانە (الزمان، ٢٠٢٣).
بێگومان ئەم ڕەهەندە بۆ دەرخستنی قووڵایی سایکۆلۆژیای دەقەکەیە لە پەیوەندیاندا بە دروستکردنی پەیوەندی نزیکتر لە نێوان خوێنەر و ڕۆمان و ڕاستەوخۆ گەیاندنی هەست و بیروڕاکان و خستنە ڕووی ململانێ و کێشەی ناوەوە.
ڕەهەندی دووهەم: فۆرم و پێشکەشکردنەکانی ڕۆمان
بۆ ئەوەی ڕۆمان تیشک بخاتە سەرچۆنێتی دەرکەوتنی مانۆڕ لەڕووی دەرەوەوە بۆ خوێنەر پێوستە لەهەناوی خۆیدا ئاوس ببێت بە تایبەتمەندییە نوێیەکانی ئیپۆک و زیرەکیی دەستکرد و چۆنیتیی خۆبەیانکردن؛ لەوانە:
1. تەکنیکەکانی دەرکەوتن: ڕیتمێکی خاو دەخاتە سەر گێڕانەوە، خوێنەر ماندوو دەکات (Academia. edu) پاڵنەرەکان و هەستەکانی کەسایەتییەک بە شێوەیەکی کاریگەر بگەیەنێتە خوێنەر (StudySmarter).
٢. نموونەی پراکتیک: پشکنینی گیرفانی دواوەی لەبەردەم دەرگای سەرەکیدا (MasterClass)
3. کاریگەری لەسەر خوێنەر: دروستکردنی پەیوەندیی نزیک و تێگەیشتنی قووڵتر بۆ کەسایەتییەکان و هاوبەشی پێکردنی ئەزموونی ناوەوە. کار لەسەر پرۆسەی مانۆڕی ناو دەقی ڕۆمان کراوە.
دیناوکردنی مانۆڕ لە (ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خودا)دا
ڕۆمانی “تابووتی پەیمانی خودا” لە نووسینی ڕۆماننووس “سەلاح جەلال” و ڕۆمانێکی ناوازەی کوردییە کە لە ساڵی 2025 چاپ کراوە. ئەم ڕۆمانە بە شێوەیەکی تایبەتی و فەلسەفی دەربارەی بابەتەکانی فەلسەفەی مەرگ نووسراوە. ئەم ڕۆمانە گفتوگۆیەکی ورد و ڕوونە لەسەر بابەتی مەرگ و ژیان؛ مەرگ وەک نهێنی ئاڵۆز و مەتەلێکی تایبەتی بەرانبەر ژیان و جیاواز. بە شیوەیەکی سەردەمی و فەلسەفی. رۆمانی “تابووتی پەیمانی خودا” تێکەڵکردنی ژانرە جیاوازەکانە لە گۆشەی نیگای جیاوازەوە. هەروەها نووسەر هەوڵیداوە ژانری نوێ و هاوچەرخ لە ڕۆماندا پێشکەش بکات.
ئەم ڕۆمانە لەگەڵ خۆیدا ڕووبەڕووی دوو ڕەهەند و دوو ڕووبەری قووڵ و گرنگمان دەکاتەوە لەوانە: لە ڕەهەندی یەکەمیدا: کە ڕەهەندێکی ناوەکییە و پەیوەستە بە هونەری نووسین خۆیەوە بە شێوەیەکی تەکنیکی و نوێ نووسراوە و بە فەلسەفەی مەرگ و ژیان و تێۆرەکان پەیوەندیدارە. ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خودا بەشێوەیەکی نوێ و خەیاڵی باس دەکرێت کە ئەم تابووتە نیشان دەدات. ڕۆمانەکە پرسێکی ژوور ئەنترۆپۆلۆجی تایبەت بە دووالیزمی مەرگ و ژیان هەیە و بە فەلسەفەی مەرگەوە بەشدار دەبێت لە بەرجەستەکردنەوە و گۆڕانکاری تەنانەت لە کات و شوێن. ڕۆمانەکەدا هەوڵ دەدات چاوەڕوانیەکی نوێ بەبابەتی مەرگ دابنێت کە ویستویەیەتی تەکنەلۆژیا و زەوی و پەیوەندی گروپی و کۆمەڵەیی لەسەر فەلسەفەی ژیان و مەرگ ببات بۆ ئاستێکی باڵاتر. لەو ڕۆمانەدا جیهانێکی فانتازی و فکریبەند بۆ ئەرکەکان و پەیوەندی کۆمەڵایەتی داھاتوو بەوردی دامەزراوە. هەروەها لەناو سێ گۆشەی بەرمودا و سەرکردە زلهێزەکاندا کە کۆنترۆڵی جهانی بەردەستیان دەکەن، قوربانیان بە شێوەیەکی ڕەسمی دەبرێن و دروستکردنی مانۆڕکردن و دیناوکردنی لە ناو ڕۆمانی “تابووتی پەیمانی خودا”دا بە شێوەیەکی تایبەتی هەستی باڵابوونی فەلسەفەی ژیان و مەرگ و پەیوەندیدانیان بە جیهانی تەکنەلۆژیا و نەتەوەوە بەپێی ئەم ڕۆمانە باسی کراوە.
لە ڕەهەندی دووهەمیدا: دیناوکردنی مانۆڕەکانی زیرەکیی دەستکرد لە(ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خودا)دا؛ ئەم ڕۆمانە بە شێوازی تەکنیکی سینەما نووسراوە و بەفەلسەفەی مەرگ بەشی گرنگی گرتووە. نووسەر لە ڕۆمانەکەدا هەوڵی دەدات تا فەلسەفەی مەرگ و ژیان بە شێوەیەکی نوێ و تایبەتی بەرز بکات. داستانەکە لە سێ گۆشەیەکی ناوازە بەرامبەر دەسەڵات و کارەساتەکان و ڕەزامەندی تەکنەلۆجیا دەچێت. لە ڕۆمانەکەدا بەرەنگاربوونەوەی مەرگ و ژیان بە گشتییە بە شێوەیەکی ئەنترۆپۆلۆجی بەرز دەکرێت و دەبینرێت، کە مەرگ بەپلەی یەکەم بۆ هەموو بونەوەرێک وەکوو کەسێکی سەرەتا و ناخراوە بەناوی جیهانەوە و خەیاڵەکانیش دژ بە چارەسەر و ناڕەزایەتی مێشکی مرۆڤ دەبێت. ڕۆمان لە بەرگایی جیهانی تەکنەلۆژیا و تایبەتمەندیەکانی ڕێکەوتی نووسەرایەتی و دیالوگ و فەلسەفەی نوێ بە شێوەیەکی قورس و تەکنیکی تایبەتی نووسراوە، کە خۆی قورسە و زۆر لە شێوازەکان دەکات. ڕۆمانی “تابووتی پەیمانی خودا” تێکەڵکردنی ژانرە چەند گۆشەییەکانە و نووسەرهەوڵیداوە تا ڕۆمانی هاوچەخ پێشکەش بکات. دروستکردنی مانۆڕکردن و دیناوکردنی لە ناو ڕۆمانی “تابووتی پەیمانی خودا”دا بە شێوەیەکی تایبەتی هەست و بەرزبوونی فەلسەفەی ژیان و مەرگ و پەیوەندیدانیان بە جیهانی تەکنەلۆژیا و نەتەوەیی بەپێی ئەم ڕۆمانە باسی کراوە. بە گشتی، ئەم ڕۆمانە هەوڵ دەدات دەروونی ژیان و مەرگ و جەستەکردنی ئەمانە لەناو کۆنفلەکت و پڕۆسەی پەیوەندی مێژوویی و ئەنترۆپۆلۆجی نوێ، بە شێوەیەکی بەرز و تایبەتی هێڵی گۆڕانکاری جۆرو داهاتووی زەوی و تەکنەلۆژیا لەناو ئەدەبی کوردی دامەزرابێت.
ڕۆمانی “تابووتی پەیمانی خودا” دیناوکردن و باسکردنی کێشە ژیانییە کۆمەڵایەتی و سیاسی و تەکنۆلۆژییەکانە، جۆری ئەم ڕۆمانە بە شکلێکی تایبەتی نوێ و نووسینی ئەدەبی کوردی مۆدێرنە، هەروەها بە زمانێکی زۆر ڕوون و سەرنجڕاکێش دەنووسرێت، بەتایبەتی، شوێن و ڕووداوەکانی جیهان کە بەرگی زانست و تایبەتمەندی تایبەتی لە زانستی نەشتەرگەری و فەلسەفەدا هەیە.
سەرچاوەکان
یەکەم/ کتێب
• بە زمانی کوردی:
١. جەلال، سەلاح: تابووتی پەیمانی خودا، چاپخانەی نەجات، چاپی دووهەم 2025، سلێمانی
• بەزمانی عەرەبی
٢.دیفید لودج، الفن الروائی، صدرت هذه النسخە عن موسسە هنداوي عام ٢٠٢٣.
• بە زمانی ئینگلیزی
3. (Goal-oriented):Johnson، M. (2018). Strategic Movement Theory
دووهەم/ گۆڤار و ڕۆژنامەکان
4- الزمان. (٢٠٢٣). المونولوج الداخلی فی ڕوایە أرصفە وجدران. لە https://www. azzaman. com/المونولوج-الداخلی-فی-روایە-أرصفە-وجدر/
5-مجلە علامات. (٢٠٢٠، ئابی ١٧). المونولوج الداخلی فی “موسم الهجرە إلی الشمال”. لەhttps://www. alamat. bengrad. net/2020/08/17/المونولوج-الداخلی-فی-موسم-الهجرە-إلی-ا/
سێهەم/ سەرچاوەی ئەلکترۆنی
6. https://kerchtt. ru/ar/chto-takoe-monolog-v-6
7. https://almadayinpost. com/13952. Html
8. https://ar. thpanorama. com/articles/literatura/mon
9. https://www. azzaman. com-
10. https://kerchtt. ru/ar/chto-takoe-monolog-v-literature-chto-takoe-monolog-i-dialog/