وەرگێڕان: شۆڕش غەفووری – هەولێر
ڕۆمانی (كۆشك)، نووسراوی (فرانتس كافكا)، بەرهەمێكی نیوەچڵ و چەند ڕەهەندییە كە لەگەڵ گێڕانەوەی چیرۆكێكی سادە، دەروازە و دەلاقەكانی فەلسەفە، دەروونناسی، بۆرۆكراسی، نامۆکەوتنی مرۆڤ و گەڕان بە دوای مانامان بۆ واڵا دەكات. ئەم ڕۆمانە پاش مەرگی كافكا، لە لایەن (ماكس برۆد) هاوڕێ و میراتگرە ئەدەبییەكەی چاپ و بڵاو بووەوە، هەرچەندە كافكا داوای لێ كردبوو لەنێوی بەرێت. ڕۆمانی (كۆشك) لەوپەڕی بێ دەرەنجامی، بە یەكێك لە شاكارە گرنگەكانی ئەدەبیاتی مۆدێڕنی ئەوروپا هەژمار دەكرێت و خوێندنەوەی، ئەزموونێكی فەلسەفی، ڕاڕاكەر و جاری واشە تاڵ و پووچە.
چوونە نێو دنیا بێسنوورەکەی بیرۆكراسی
گێڕەرەوەی ڕۆمانی (كۆشك)، پیاوێكە بە ناوی (كەی ـ K) كە دەچێتە نێو گوندێكەوە بە خەیاڵی ئەوەی وەك مەساحێك (نەخشەداڕێژەری زەوی) لە كۆشكەكە دامەزرێنرێت، بەڵام هیچ كەس لە گوندەكە، بەتایبەت بەرپرسانی كۆشك، ئاگایان لە ئامادەبوون و یا پێویستبوون بە كەسێكی وا نییە. (كەی) هەوڵ دەدات پەیوەندی لەگەڵ كۆشكەكە دروست بكات، شوێنگەی خۆی ڕوون بكاتەوە، بەڵام بەردەوام تووشی بێ وەڵامی، بێ چارەنووسی، بیرۆكراسییەكی لێڵ و هۆكارگەلی نادڵنیا دەبێتەوە.
كەی، ڕووبەڕووی كەسایەتیگەلێكی وەك فریدا (ژنە گرنگەکەی ژیانی)، كێلم (یەكێك لە بەرپرسانی كۆشك) و بێرناباس (پەیكی كۆشك) دەبێتەوە، بەڵام هەرگیز سەركەوتوو نابێت بچێتە نێو خودی كۆشكەكە یا ڕاستەوخۆ خاوەن دەسەڵاتەكانی ببینێت. چیرۆكەكە بێکۆتاییەكی ڕوون وازی لێ دەهێنرێت، ڕێك لە خاڵێكدا كە گوایا (كەی) هەروا لە هەوڵی دۆزینەوەی شوێنگەی خۆیەتی.
نامۆکەوتن و گۆشەگیریی مرۆڤی مۆدێڕن
لە هەموو ڕۆمانی (كۆشك)، (كەی) لە نامۆییەکی قووڵدایە. وی نە هاووڵاتیی ئەو گوندەیە، نە کەسێکی فەرمییە لای دەسەڵاتی سیاسی (قەیسەر). تەنانەت خەڵكی گوندەكەش ڕەفتارێكی دوالیزمیانە و سارد و جاری واشە دژمنكارانەیان لەگەڵی هەیە. ئەم دۆخە، تیلەچاوێكە لە دۆخی مرۆڤی مۆدێڕن كە لە دڵی پێكهاتە بێ ڕۆح و ئاڵۆزەكان، هەوڵ دەدات واتا و ناسنامەی خۆی بدۆزێتەوە.
بیرۆكراسی و هێزی نادیار
یەكێك لە قووڵترین ڕەهەندەكانی ڕۆمانی (كۆشك)، ڕەخنەیە لە سیستەمی بیرۆكراتیك. لەم ڕۆمانەدا كۆشكەكە نوێنگەی دەسەڵاتە كە نە ڕووخساری هەیە، نە لۆژیكێكی ڕوون، نە وەڵامگۆشە. كەسایەتییەكانی كۆشك لە باكگراوەندا شاراوەن، زنجیرەی كارگێڕی (هەرەمی ئیداری) نادیارە و هەر جارێك كە (كەی) هەنگاوێك بۆ پێشەوە هەڵدەهێنێتەوە، تووشی لەمپەرێكی نوێ دەبێت. دەسەڵات، لەو كۆشكەكەدا نادیار و بێ ڕووخسارە و كەسە بندەستەكانی خوارەوە، لە كۆشكەكەدا تەنیا ڕۆڵی مۆرەیان هەیە و خۆشیان سەریان لێ شێواوە.
گەڕان بە دوای مانا لە دنیایەكی پووچ
وەك بەرهەمەكانی دیكەی كافكا (مەسخ و دادگایی)، ڕۆمانی (كۆشك)ـیش نوێنگەیەكە لە شەڕی مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی مانا لە دنیایەك كە واپێناچێت یاسایەكی ڕوونی هەبێت. كۆشكیش دەكرێت هەم نوێنگەی ڕزگاری و هەم نوێنگەی مەحكومبوون و هەم دەكرێت بەهەشتی وادەدراو بێت و هەم دۆزەخی بیرۆكراتیك، ئیتر ئەوە بەستراوە بەوەوە كە ئاخۆ خوێنەر لە كام ڕووەوە تەماشای دەكات.
لە ڕاستیدا (كەی) هەوڵ دەدات، لە “یاسا” بگات، “مەرجەع” ببینێت، بەڵام هەرگیز سەر ناكەوێت ـ لە ئەنجامدا ئێمە لەگەڵ سیستەمێك سەروكارمان هەیە كە هەرگیز ناگاتە كۆتایی و دەرەنجام، ڕێك وەك گەڕان بە دوای مانا لە دنیای پاش مەرگی خوا (نیچە گوتەنی).
گێڕانەوەی ناتەواو وەك زاتی دنیا
خودی ناتەواوبوونی ڕۆمانی (كۆشك)، لە ڕوانگەی زۆرێك لە ڕەخنەگرانەوە، كەموكوڕی نییە بەڵكو بەشێكە لە فەلسەفەی ڕۆمانەكە. چونكە لە جیهانێك كە هیچ شتێك ناگاتە ئەنجام، و هیچ شتێك پێكهاتەیەكی هەتاهەتایی نییە، تەنانەت دەقیش ناتوانێت كۆتاییەكی دیاری هەبێت. ئێمەی خوێنەر، وەك (كەی)، لە دۆخێكی هەڵواسراو و بێ چارەنووس دەمێنینەوە: نازانین حەقیقەت لە كوێیە، بەڵام دەستبەرداری هەوڵدان بۆ گەیشتن بە حەقیقەتیش نابین.
كەسایەتییەكانی ڕۆمانی (كۆشك)
(كەی) نوێنگەی مرۆڤی مۆدێڕنە. پیاوێكی گەڕۆك، تەنیا، پڕ لە شەوق، بەڵام مەحكومە بە سەرگەردانی. لە لایەكی دیكە، (فریدا) وەك خاڵی پشتبەستووی ئیحساسی كەی دەردەكەوێت، بەڵام ئەویش تووشی ئاڵۆزییەكانی كۆشك و بێ چارەنووسییەكەی بووەتەوە. (كێلم)، بەرپرسی باڵای كۆشك، هەرگیز ڕاستەوخۆ نابینرێت، بەڵام كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر پێكهاتەی دەسەڵات هەیە. ئەو وەك ڕووخسارێكی خواییە كە هەمیشە غەیب و نادیارە. دواجار، (بێرنابس) پەیكەكەی كۆشك، لە ڕاستیدا نمونەی ئەو مرۆڤانەیە كە لەنێوان دەسەڵات و خەڵك لە هەڵچوون و داچوونن، بێ ئەوەی هیچ دەسەڵاتێكیان هەبێت.
لێڵی لە هەناوی سادەیی
شێوازی نووسینی كافكا، بە ڕستەی درێژ، وەسفی وشك و ڕق و گفتوگۆی بەڕووكار بێ ئیحساس، بەڵام لە نێوەرۆك ڕاڕاكەر، تەواو هاوترازە لەگەڵ بەرهەمەكە. ئەم زمانە، فەزایەك دروست دەكات كە تیایدا هەموو شتێك هەم ئاشنایە و هەمیش بێگانە ـ هەمان هەستی (نائارامی لە دڵی حەقیقەتی سادە) كە بە (دۆخی كافكایی) بەنێوبانگە.
كۆشك وەك خوازەیەك
لە خوێندنەوەی ئیلاهیاتی، كۆشك نوێنگەی خوا یا ڕزگاربوونی ئیلاهییە و (كەی) مرۆڤێكە وێڵ بە دوای ئیمان. لە خوێندنەوەی سیاسیش، كۆشك شانۆگەرییەكە لە دەسەڵاتی دەوڵەتی و خراپییەكانی سیستەمەكانی بیرۆكراتیك. لە خوێندنەوەی ئیگزیستانسیالیستی، (كەی) كەسێكە كە لە دنیایەكی پووچ، بە دوای دروستكردنی مانا و سەلماندنی وجوودی خۆیەوەیە.
بۆچی دەبێت ڕۆمانی (كۆشك) بخوێنینەوە؟
ڕۆمانی (كۆشك) كتێبێكە كە ناچارتان دەكات نە تەنیا چیرۆكێك بخوێننەوە، بەڵكو لە نێو چەقی ئەو چیرۆكەشدا بژین و بیر بكەنەوە. چیرۆكێك كە تیایدا هەموو پرسیارێك، پرسیاری فەلسەفییە و هەموو بێدەنگییەك پڕە لە مانا. لە دنیایەك كە گیرۆدەی بیرۆكراسی، پووچی، قەیرانی ناسنامە و لەدەستدانی مانایە، كۆشك ئاوێنەیەكە كە ڕووخساری ئێمە بێ هیچ دەمامك و پەردەیەك نیشان دەدات.
پەراوێز:
ـ (بیرۆكراسی ـ Bureaucracy ) لە دوو بەشی (bureau) بە مانای مێز و ئۆفیسی كار و پاشگری (cracy) بە واتای بەڕێوەبردن یا سالاری پێك هاتووە كە دەبێتە سیستەمی بەڕێوەبردن یا دیوانسالاری. ئەمەش سیستەمێكی كاریگەری ئەقڵانی و بەهێزە و هێشتاش یەكێكە لە دڵخوازترین و باوترین ڕێگاكانی بەڕێوەبردنی كلاسیكی دنیا. بەڵام ئێستا ئەم سیستمە لە زۆرێك لە وڵاتانی دنیا پڕیەتی لە گەندەڵیی ئیداری و نووسراو و نووسراوكاری و بەرتیلخواردن و گەندەڵی.
ـ (ئیگزیستانسیالیست ـ Existentialist) بە مانای بوونگهرایی یان ههرخۆیی دێت و فهلسهفهی بوونگهرایی، كه بایهخ به شیكردنهوهی بوونی مرۆڤ دهدات له گهردووندا، له سهرهتاكانی سهدهی بیستدا به شێوهیهكی بهرچاو بڵاوبووهوه. بیرۆكهی سهرهكی ئهم فهلسهفهیه ئهوهیه كه سهرهتا مرۆڤ بوونی دهبێت، له دایك دهبێت، دواتر خۆی دیاری دهكات كە هۆكار و مانای ژیانی چییه.