رەهبەر سەید برایم
هونەری شیعر پێكهاتەیە لە دەنگ و مۆزیك و ڕیتم و ئاواز، شاعیری ڕچە شكێن دەبێت خاوەن ڕێباز بێت و نوێخواز و جیاواز، شیعر ڕەسەنترین منداڵی زمانە، قوبادی جەلیزادە (قەڵەمێكی ڕدێن سپی و تەمتومان)ــە، ئەو زمانەی ئەو شیعری پێ دەنووسێ زمانی باران و باڵندە و پەلكەگیا و خاڵخاڵۆكەیە، بەڵام بەرپێی شیعری كێڵگەی مین و تەكفیركراو و تەپكە و تەونی جاڵجاڵۆكەیە، سوێسكەی شیعرەكانی كەوی نابن و وشەكانی ناكرێن كۆت و سەمەندۆك، دەڕژێت و دەپڕژێت وەك سوولی پاشا و سوولی خاتوونی چنارۆك، شیعرەكانی هەنگی كەژن قەت ماڵی نابن، وشەكانی شەمەتلینكەن لە هەنگوینی نایابن، بە سروشتی لە خۆیەوە دەڕوێن وەك دۆمەڵان، لە پانتایی سەر بستووی ناو زیخەڵان، لەسەر شیعرەكانی پەلكێشی دادگا كرا، جنێوباران و پەلاماردرا، ئەو دادوەر وپارێزەر و تێكۆشەر و ژنپەروەر و داهێنەر و خوڵقێنەری جوانی وشە، كەلەپچەی پچڕاند و باكی نەبوو بە هەڕەشە، پێداگر و خۆڕاگر و ئازا و بەهەڵوێست و ویست،(ئەو خودایەی دایكم خۆشیدەویست)، (شەڕێك شیرینتر لە ئاشتی)، لێپێچینەوە بوو لە جیاتی پاداشتی، ئەو (خوایەكی خۆش دەوێت چەكی بە شانەوە نەبێ)، ئەنفال و بەردباران و ملپەڕاندن و سەبایە و دۆزەخی بە سووتانەوە نەبێ، (بۆ خۆی چەند ڕێگایەكی دۆزیوەتەوە بۆ چوونە بەهەشت)، لەگەڵ ڕوەك و دایك و باڵداران و گیانداران و نازداران و گوڵ و باران و بەفر و بای وەشت، لە(گەڕەكی باڵندانە ماڵەكەی)، بڵێسەی ئاگرن بەرەو سەرەوە دەچن بنەماڵەكەی، گۆلكەمەلا و كۆلكەبەڵا و تاجی شیعریان پێ نەخست، كانییەكە كونی چاوی گەورەیە قوڵپە دەدا ناگەیە قووڵاییەكەی وەك پێویست، بەیارێكی بەرین شێدار و بەراو دەكات، ژن و گوڵ و گیا و گیانەوەر ئاو دەدات، زمانی هەموو بوونەوەرێك دەزانێ وەك حەزرەتی سلێمان، بە كامێرای چاو، بە زمانی دڵ، بە گیانی سۆز، هاتۆتە زمان، هەستەوەر و سەردەفتەر و ڕابەر و پەیامبەر و تێكشكێنەری تۆپی زەمان، یەكەم شاعیری بەرهەڵستكار بوو هاتە دەنگ، بە زمانی گوڵ و باڵی پەپوولە و چزووی هەنگ، بەگژ دەسەڵاتی خۆمانەدا چوو داڕسا، پێشەنگی هەڵگری مەشخەڵێك بوو داگیرسا، چەكی بەفیشەكی وشە داڕشت و سێرەی لێ گرت ئازا و ئازادانە بێمنەت، ئەو شیعرانەی دەوت:
(( ئێمە بیر لە شەهیدەكان دەكەینەوە
ئەوان بیر لە بیرە نەوت))
***
(شەهید بە تەنیا پیاسە دەكات)، بیر و باوەڕ ڕاكشاوە بە ئاستەم هەناسە دەدات، شیعری كردە سەنگەری بەرگری لە ژن و نیشتمان و باڵندە و گیانداران، بە قووڵاییی مانا وشەی كردە ئامراز و ڕێژنەباران، لە مینبەر و میحرابی ئەشقەوە دژ بە سانسۆر و نەریتی باو بانگی دەدا و وەك جوانناسێك:
((دەبێ خۆمان بشارینەوە ئەی یار
لە نێو پەنجەرەی هەر ماڵێك
قەناسێك))
دێڕ بە دێڕی شیعرەكانی هەیبەت و سوڵتانن، بڵێسەیەكی داگیرساوی سەر هەیبەسوڵتانن، بە شمشێری شیعر و بە سوپای وشە، بە سواری ئەسپەشێدا، دەجەنگێ (دەبێت چ لەزەتێكی هەبێ خوێنڕشتن)، (شەڕ لەنێو سەبەتەیەك ترێدا)، شنەی شیعرەكانی گەردەلوول و زریان، (خولێك بۆ فێربوونی گریان)، حاكم قوباد دوو دایكی هەیە لە گوڵ و گەڵا، (نیشتمان و ئامینەخانی حەمە مەلا)، باوكی ئیسماعیل مەلا نووری جەلیزادە، بە ڕەوتی جوان دەڕۆیی بەڕێگادا بە پیادە، گەر گونیەی پێ با وادەزانرا چەپكەگوڵی پێیە ((خاكێك هەیە پەڵەهەوری هێشوە ترێیە))، ئەساسی عیلمیان دانا لە كوردستان گۆڕیان پڕ نوور، (لە دایكم فێرە گریان بووم لە باوكیشم سەفەری دوور).
پەپولە و كۆترە شیعرەكانی لەسەر كورسی مێزی هیچ حزب و سەركردەیەك هەڵنانیشێ، (شاعیرێكی دڵخۆشە، هوتاف بۆ هیچ سەرۆك و حزبێك ناكێشێ)، زیوانی ناو گوڵەگەنمە شیعرەكانی زیون، چێژی هزر و ئاوەزن، لە بەرزایی گیان دابەزیون، شمشێری شیعری بە ڕووتی هەڵدەكێشێ، باكی نییە چ دەقەومێ و كێ ڕێ دەگرێ و دێتە پێشێ، ئەو سروودانە دەڵێتەوە (خوایە وەتەن ئاوا كەی و ئەی كوردینە ئەی مەردینە با دەست لەناو دەست كەین هەموو) دەروێشی كوردایەتییە وەك جاران، (بە ڕۆندكی خاك، سپێدان سەرینەكەی تەڕتر لە باران)، بە چاوی تیژ دەكا تەماشا:
((ئەو بە دەنگی من بوو بە پاشا
من بە ستەمی ئەو بوومەتە سواڵكەر))
دەست و پەنجەكانی پاك و بەنوێژن، مراز و نزاكانی چاكە و خێر و گوڵڕێژن:
((حزبەكان خوێنی یەكتر دەڕێژن
من دەست بەسەر نیشتماندا دێنم و
فرمێسكەكانی دەسڕم))
گوڵە شیعرەكانی لە كەلێنی مەمك و سەر بەرماڵی دایك و ناو لوولەی تفەنگ و گەرووی شمشاڵ و ژێی ئاواز و لە بڵندایی ئاسمان و بە تریفەی مانگ و تنۆكە ئاونگ و ئاهی ئیلاهی دەڕوێ:
(( هیچ مەرج نییە یەكترمان خۆش بوێ
بەڵام مەرجە ڕقمان لە یەكتری نەبێتەوە))
پێشمەرگە لە شاخ چەند چڵكن بوو، ئەوەندە خاوێن و جوان بوو:
(( ئەو سواڵكەرەی ڕۆژانە داوای خوێنی دەكرد
نیشتمان بوو))
گەلۆ، (كوڕگەل كوڕگەل)، كورد ئەو گەلەیە بە ئاواتی خۆی نەگەیوە، بەرهەمی خەبات و خوێن و خاكی سووتماكی نەچنیوە:
((ئێمە قەرزاری نیشتمانین
یان نیشتمان قەرزاری ئێمەیە:
كە هەر بستە خاكێكمان بە خوێنی شەهیدێك لێ
كڕیوە))
مەلۆی شیعرەكانی، بەرهەمە پڕ بەهرەكانی، بە پەڕەی گوڵاڵە و پەڕەمووچی تاوس و ڕەنگاڵە، بە هونەر و هێڵكاری هونەرمەند (ڕۆستەم ئاغالە)، بە تابلۆی نەخشین ئارایشت كراوە بە ڕازاوەیی و قەشەنگی، بۆ لانەی گیانداران و هێلانەی باڵداران و هەناری نازداران و بە هەمەڕەنگی، خوا و ژن و ڕووتی و بەهەشت و نیشتمان و دایك و مەمك، بوونەتە چرای چاوگ و ڕووگەی بڕوا و كارێزی چەمك، بە مێشكی پاكی، تیشكی ڕووناكی، شیعری كردۆتە فریادڕەس و كرانەوە بەرپا دەكا، یاخییە لە واقعی سەپاو و، وێنە و خەیاڵ هێما دەكا، لە فەرهەنگی ئەوین بێپایان واتادار و قووڵە:
(( خۆشەویستی دڕندەترین مرۆڤ دەكا بە پەپوولە))
بە شوێن پێی حەزرەتی نالی كەوتۆتە جۆش و جووڵە:
دەخیلت بـــم نــــەخیلی یــاروتـــابی
وەها شیرین و سینە نەرم و دڵ ڕەق
حاكم قوبادیش بە شێوازێكی دەق:
((ژنی هەموو دنیا مەمكیان لە لۆكە و
دڵیان لە گاشەبەردە))
هەمزاغای مەنگووڕ، لەسەر مافی ژن ڕژد و مەكووڕ، دەربارەی ڕەدوكەوتن و شەرەفی ژن، گوتوویەتی: لەسەر كونی میز و مەمك و ژن، ژن مەكوژن، قوبادی جەلیزادە لە شیعری (ژنكوژ)دا دەبێژێت:
(( تۆ ئەو كاتە شەرەف لەدەست دەدەی
ئەی پیاو
كە خوێنی ژنێك دەڕێژیت))
حاكم قوباد و (نازدار) حەیران هیران و نازەنین، لێكتر وەڕەز نابن و هەموو وەرزێك لە ئەوین و گوڵچنین، لە زستانی تەمەن نەكەوتنە بەر ڕەنووی بەفر، دەتوێنەوە لەناو یەكتر، دابڕانیان كفرە كفر، ئەشق نەمرە كە پێك نەگەن، بەڵام ئەوان نەمرن لێك دەگەن، لە زەماوەندی (22/6/1980)، گەردانەن لە گەردنی یەكتر نەپچڕاون هێشتا، ئەو پێی وانییە ژن بكەوێتە ناو تەمەن و ڕۆیینی ساڵ، هەر بۆنی مابێ وەك شووشەی گوڵاوی بەتاڵ، (ژنێك لە جنسی باران)، یەكسانی و ژنسالاری بگەڕێتەوە وەك جاران، لە ستایلی خۆی بێزار دەبێ، بەس لە جەرگ و نازدار نەبێ، ئەی بۆ دەڵێن:
((لەنێو پێخەفی ژن و مێردایەتیدا
هەموو گەڵا و گوڵە جوانەكانی ئەشق
هەڵدەوەرێن))
دەگەڕێتەوە (كۆڵانە شینەكانی منداڵی) بۆ دڵنەوایی:
((یادی یەكەم شەو دەكەمەوە
یەكەم شەوی خوێنڕشتن
یەكەم شەوی زاوایی))
لە ناسكی و شكان، ژن و شووشە پێك دەچن، كچ و پڕتەقاڵ كە زۆر مانەوە تێك دەچن، (( با، لەسەری كۆڵانەكەتان دانیشتووە))، چاوی گەڕەكی بە كل و كلچووكی بۆنی خۆڵ داڕشتووە، هایكۆیانە بە تامانی مەتەڵێك (بەردێك دەگرمە كیسەڵێك)، كیسەڵ سەری بەرز ڕادەگرێت، كە بەرەو پێشەوە دەڕوات، دەبا لە كیسەڵ بچین لە تەمەندرێژی و پشتقایمی و لەسەرخۆڕۆیشتن بەرەو لوتكەی ئاوات، (وەرە با ببین بە سەگ)ــی ئەسحابول كەهف و بەهەشتی، لە وەفاداری و پاسەوانی و شوانی و ئێسقانی خۆشەویستی و پاكڕەوشتی، حاكم قوباد لە دادگا و لەسەر عەرشی یاسا و داد، ڕقیەتی لە بچمی شەڕ و شمشێر و خوێنڕشتن و ژنکوشتن و خاكفرۆشتن و پێی وایە نیشتمان ئازاد نابێ تا جەستەی ژن نەبێ ئازاد، ئەی ڕیشچڵكن و تاریكبیرەكان، خۆ خوێنە (جێ سمی بارگیرەكان)، كۆڵهەڵگرەكان بارگرانن لە ڕۆژهەڵات، زیندەگی سەختە كاروكاسبی مەرگ و كارەسات، لە خەستەخانەی هیوا وێنەكان دەدوێن:
((لێرە لەبری بوتڵە خوێن
مەمكەكانیان دەبەخشن
ژنەكان))
شەڕ و خوێنی ناوێ ژیان دەخاتە ناو وێنایەكی ئیرۆتیك:
((یەكەم كەڕەت بەس خودا هەبوو
پاشان ژن و شیعر و موزیك))
حاجی مەلا عەبدوڵڵای جەلیزادە، لە بەرەبابی حاكم قوبادە، گوێیەكانی خێل بوون بۆ وتەكانی زەهاوی، ماستاوی كوردەواری دەخواردەوە فێنك دەبۆوە هەناوی، لێ پشكی بەردەكەوێ:
((هەر تەنیا چاوێكمان دەخەوێ
چاوێكمان گوێ دەگرێ
هەر تەنیا گوێیەكمان ڕادەكشێ
گوێیەكمان پاسەوان))
پونگ و گیا و (بیزا و كەما) و باڕێزە و ڕێزانە و بەندۆكە و كوزەڵە، لە (بانوو)ی شاخ و دەشت و بەندەنان، بە شنەی شەماڵ سەمایانە، كۆرسێكی جوان و تێكەڵە، بە ئاوازی (تیپی مۆزیكی خەرتەلە)، ئەرێ چ بڕ باری لە شاری كۆیە، بەفر و باران نا، فرمێسك و خوێن ئاخر ئەوەش هایكۆیە، بە ئەزموون و كردەیی شیعری كردە ئامڕاز و كردارێكی خۆڕسك و مانادار، شەڕی ناشرین كرد، ژنی جوانكرد، شكاندی كۆت و بەندی زنجیردار، دژ بە تەوژمی باو، بڤەكراو قەدەغە و قفڵدراو، ئەو لە پەنجەرەیەكی دیكەوە تەماشای خودا و ژن و مەل و مرۆڤ و سروشت و زیندەوەر و بوونەوەر دەكا، (سێدارەكانی بەهەشت، خودا بێرەدا تێپەڕیوە، هەمیشە ڕوولەخودا هەمیشە مەست) بەڵگەیە هەركەسێ باوەڕ نەكا، (بەسەر شانی داهۆڵەكەوە چۆلەكەیەك) و (پشكی چۆلەكەكان) وەرگێڕانی شیعر خیانەتە وەك لە دیو میناوە بكەی ماچی لێوی كیژۆڵەكان، جلەكانی ژێرەوەی ژن بە تەڕی كە هەڵدەخرێت لەسەر ڕستە، ئەو نەیدەهێشت وشك بێتەوە تەڕتری دەكرد بە فاقەی دڵ دەیكرد بەڕستە، ئازادی خەیاڵی پاراست، ئاواتی بۆ ئازادی و ئاسوودەیی خواست، بڕگەی یاسایی و چەكوشی دادگا و چەكی وشە و بڕگەی شیعر لێك دوورن، عەرشی شیعر و ناسكی شاعیر و ڕەقی و بڕیاری دادوەر دوو جەمسەری لێك جیاواز و ناجوورن، ئاگر و بەفر و گوڵن لەیەك كونج و ئینجانە، مەرجی جوانی هاوسەنگی و گونجانە، تاج و ئەستێرەی ڕەنووی فەرماندە، ئاخۆ دەبێ مارشاڵی شەڕ بێ لە ئایندە، چونكە باوكی یاساناس و ڕۆشنبیر و ژیر لە مۆزیك و فەلسەفە و شەرەف و ڕۆحی ئایین و ئەفسانە، بنەمای هێز و جەوهەر و گەوهەری بەكار هێنا لە خەیاڵ و مانا، حاكم قوبادی شاعیر مرۆڤ و گوڵناس و سروشتدۆست، باڵای شیعری پێ بەرزترە لە كورسیی عەرش و پۆست، (بۆنی گیای دەشتی كۆیە و تامی گوڵەگەنمی قەراج دەكا)، بەرهەڵستی ئەو زۆردارانەیە كە ژن و نیشتمان هەڕاج دەكا، دەگەڕێتەوە مەفتەن و جێڕاوگەی خۆیە، (كەمێك لە گەردوون گەورەتر كۆیە)، بە ئاوازی ناوازەی هونەرمەند ئارەزوو ئیسماعیل مەنسوور (دێتە خوارێ) لە پەیجووری دەیجوور، بخوور و (كەپری خۆرن) ئارامی ڕۆحن گڕن لە تەندوور، جۆش و خرۆش و خۆش لە كۆڕی بەزم و دیلانە.
((كۆیەی قشت و خنجیلانە
كۆیەی مەزن
لەنێو منداڵدانی گڕا لەدایك بووی
ئازار گۆرانی بۆ گووتووی
مەمكی خەفەت گۆشی كردووی))
كۆیە داوای پڕۆژە دەكا، دەسەڵاتی كوردی دەڵێت خوا بتداتێ، لە مێژووی جوان و شانازی و ڕووباری شیعر و زێی زێڕینی ئەدەب و بواری ڕامیاری و شوێنی گەشتیاری و بیرە نەوت و قوتابخانەی پێگەیاندنی ناوداران، كەم شوێنی دەگاتێ، بێباكیی دەسەڵاتی كوردی كۆیە بەرەو كوێ دەبا:
((كۆیەی چیاو گوڵاڵەسوورە و ڕەشەبا))
كۆیسنجاق چەقی سینگی كوردستانە، كۆی چقڵ و سنجاقی سەر دڵی دژمنانە، ئاخر كۆیە چی بۆ كورد نەكردووە:
((چ غەزەبێ یەخەی ئەم شارەی گرتووە))
***
فەرهەنگی كوردی خەرمان بەرەكەت كرد، بە وشەی ڕەسەن و كوردی و كۆییانە وردورد، هەروەك: ((مشكی، ڕەژوو، لەكنەمن، سیقەتۆرە، دەستەباشی، دیتت، مێشهەنگوین، تاژی، قوون، داك، غلۆر، ساپیتە، كێشكە، گچكۆكە، شەموولە، ڕوڵك، سەلكەتەشی، لاق، دەبۆڕژێ، چۆقەچۆقی ددان، ساڵدانە ساڵدانە، ئەستووك، فیندەگولە، كەسك و سۆر، قل، فریز، قیغاندی، جیقنە، شیشۆق، كەوی، كەپوو، كانیلە، بوغەبوغ، كەرپووچ، سواندە، ساقۆ، مامز، دەستەخوشك، گوفەك، كوندەبۆ، گۆیە، لۆ، مەگیرانی، ساتمە، عەمەلمەندە، گێركە، سەردوولكە، غار دەدات، جمك، شەكرەباوی، كولانكە، كۆڵیت، قومقمۆك، داكانە، تەیمان، ئەتەگ، شیو، تەنگژە، قولەتێن، كەینێ، ماریتوو، ژووژك، گەردی بەیانی…))، ببێ بە وشەی باو و ستانداری كوردی.
واتای وشەكان:
قەڵەمێكی ڕدێنسپی: یەكەم بەرهەمی چاپكراوی شاعیرە.
نازدار: خێزانی قوبادی جەلیزادە.
كەماو و بیزا و بانوو: كچەكانی قوبادی جەلیزادەن.
ڕەنوو: كوڕی قوبادی جەلیزادەیە، ئەفسەرە پێی دەڵێن فەرماندە.
سەردەفتەر: مەلا عەبدوڵڵای جەلیزادە لە نوێكردنەوەی شیعری كوردی خۆی بەسەردەفتەر داناوە:
دەفتەری ئەهلی هونەر بگرن ئەگەر لەم عەسرەدا
ماڵی بێ ئیقبال نەبێ وەڵا (جەلی) سەردەفتەرە
– ناو كەوانەكان وشە و ناونیشان و دێڕە شیعرەكانی (قوبادی جەلیزادە)ن.
– حەزرەتی حاجی قادری كۆیی بە مەزنایەتیی خۆیی لە نامەشیعرێكی بۆ حاجی مەلا عەبدوڵڵای جەلیزادە نووسیویەتی:
بــە غەیری جەددی ئێوە كێهە دانا
لە كوردستان ئەساسی عیلمی دانا
فەرهەنگۆگ
• مشكی: خۆڵەمێش.
• ڕەژوو: خەڵووز
• لەكنەمن: لەلای من.
• سیقەتۆرە: زەڕنەقووتە.
• دەستەباشی: سینی بچووك.
• دیتت: بینیت.
• مێشهەنگوین:هەنگ.
• تاژی: تانجی.
• قوون: قینگ.
• داك: دایك.
• غلۆر: گلۆربوونەوە.
• ساپیتە: بنمیچ.
• كێشكە: چۆلەكە.
• گچكۆكە: بچووك.
• شەموولە: داهۆڵ.
• ڕوڵك: ژاڵە.
• سەلكەتەشی: مێكووتە.
• لاق: قاچ.
• دەبۆڕژێ: وەنەوز.
• چۆقەچۆقی ددان: چەقەچەقی ددان.
• ساڵدانەساڵدانە: هێواش هێواش.
• ئەستووك: كولێرە.
• فیندەگولە: فیڕنەگوولە.
• كەسك و سۆر: سەووز و سوور.
• قل: دانە.
• فریز: چیمەن.
• قیغاندی: قیژاندی.
• جیقنە: ڕیقنە.
• شیشۆق: وردەشووشە.
• كەوی: ماڵی.
• كەپوو: لووت.
• كانیلە: كانی بچووك.
• بوغەبوغ: گمەگمی كۆتر.
• كەرپووچ: خشت.
• سواندە: گوێسوانە.
• ساقۆ: پاڵتۆ.
• مامز: ئاسك.
• دەستەخوشك: برادەری كچ.
• گوفەك: سەرەنوێڵك.
• كوندەبۆ: كونەپەپۆ.
• گۆیە: گوایە.
• لۆ: بۆ.
• مەگیرانی: بێزوو.
• ساتمە: هەڵگوفتن.
• عەمەلمەندە: دەست و پێ سپی، كۆڵەوار.
• گێركە: مێروولە.
• سەردوولكە: لاواندنەوە.
• غار دەدات: ڕا دەكات.
• جمك: دوانە.
• شەكرەباوی: چوالە، بایەم.
• كولانكە: كڵاوڕۆژنە.
• كۆڵیت: خانووی بچووك.
• قومقمۆك: مارمێلكە.
• داكانە: دایكانە، چۆلەكەی مێ.
• تەیمان: پەرژین.
• ئەتەگ: ژێركراس.
• شیو: چێشت، بە مانای دۆڵیش دێت.
• تەنگژە: قەیران و تەنگ و تەسك.
• قولەتێن: حەوزەئاو.
• كەینێ: كەی.
• ماریتوو: ماڵی تۆ.
• ژووژك: ژیشك.
• گەردی بەیانی: زووی بەیانی.