کوردستان پێویستی بە کاروباری زیاتر هەیە، یان بیرۆکەی نوێتر؟

سۆناتا سابونچی
ئەگەر بە شەقامە بازرگانییەکانی هەولێر‌دا بڕۆین، شتێک بە ئاسانی سەرنج ڕادەکێشێت. بەردەوام قاوەخانەی نوێ، چێشتخانە، شوێنی فرۆشتنی خواردن و کاروباری تایبەت بە ناوی خاوەنەکەی یان بە ناوی بازرگانیی تایبەتی خۆی دەردەکەون.
بەڵام ئەمە بەخۆی خۆی نیشانەیەکی خراپ نییە. بە پێچەوانەوە، دەتوانێت نیشانەی گەشەکردنی بیرۆکەی کارکردن و وەبەرهێنان بێت. خەڵکی زیاتر حەز دەکەن کاروباری خۆیان دەست پێ بکەن، گەنجان هەوڵ دەدەن ناوی بازرگانی و بەرهەمی تایبەتی خۆیان دروست بکەن و، وەبەرهێنانی کەرتی تایبەتیش بە شێوەیەکی بەرچاوتر دەبینرێت.
بەڵام لەگەڵ ئەم گەشەیەدا، پرسیارێکی گرنگی ئابوونیش دێتە پێشەوە:
ئایا کاروباری زیاتر دروست دەکەین، یان تەنها کاروباری هەمان جۆر دووبارە دەکەینەوە؟
جیاوازیی نێوان ئەم دوو پرسیارە زۆر گرنگە.
بەپێی ئامارە فەرمییەکان، کەرتی میوانداری و گەشتیاری لە هەرێمی کوردستاندا بووەتە بەشێکی بەرچاو لە چالاکییە ئابوورییەکان. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، بەپێی زانیارییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، نزیکەی هەزار چێشتخانە و کاروباری خواردنی خێرا و نزیکەی ٧٠٠ قاوەخانە لە زیاتر لە ٣هەزار شوێن و دامەزراوەی گەشتیاری لە هەرێمی کوردستاندا تۆمار کراون. هەروەها، هەرێمی کوردستان ساڵانە نزیکەی ٧ بۆ ٨ ملیۆن سەردانکەر وەردەگرێت.
ئەم ژمارانە لە یەک لایەنەوە دەرفەتی گەورەی بازاڕ نیشان دەدەن، بەڵام لە لایەکی دیکەوە پیشان دەدەن کە پێشبڕکێ لە کاروبارە باو و ناسراوەکاندا بەردەوام لە زیادبووندایە.
لە بواری بەڕێوەبردنی کاروباردا، کردنەوەی کاروبارێک تەنها لەبەر ئەوەی کاروبارێکی هاوشێوە سەرکەوتووە، جیاوازییەکی زۆری هەیە لەگەڵ ئەوەی کە کەسێک پێداویستییەکی نەبینراوی بازاڕ بدۆزێتەوە و کاروبارەکەی لەسەر بنەمای ئەو پێداویستییە دابمەزرێنێت.
کاتێک چەندین کاروبار هەمان کڕیار ئامانج دەگرن، بەرهەمی هاوشێوە پێشکەش دەکەن و لە شوێن و شێوازی کارکردنیشدا جیاوازییەکی زۆریان نییە، جیاکردنەوەی کاروبارێک لە کاروبارەکانی دیکە دەبێتە کارێکی دژوار.
لەو دۆخەدا، لەوانەیە کاروبارەکان زیاتر لە ڕێگەی جوانکاریی شوێن، داشکاندن، ڕیکلام و بەرچاوبوون لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە پێشبڕکێ بکەن، نەک بەهۆی بەرهەمی نوێ یان خزمەتگوزارییەکی جیاوازەوە.
ئەم دۆخە بە گشتی کاتێک ڕوودەدات کە بازاڕێک بە کاروبارە هاوشێوەکان پڕ دەبێت و دەرفەتی جیاوازبوونەوە کەم دەبێتەوە.
کێشەکە قاوە نییە؛ کێشەکە دووبارەکردنەوەیە.
ئابوورییەکی گەشەکردوو پێویستی بە قاوەخانە و چێشتخانە هەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا پێویستی بە کارئافرینانی هەیە کە پرسیاری جیاواز بکەن.
کاتێک گەشتیار دەگاتە کوردستان، چ خزمەتگوزارییەک بە ئاسانی ناتوانێت دەستی پێ بگات؟
چ بەرهەمێکی کوردی دەتوانرێت بە شێوەیەکی پیشەیی پەرەی پێ بدرێت و ببێتە بەرهەمێکی ناسراوی ناوچەیی؟
چ جۆرە ئەزموونێک دەتوانرێت بۆ گەشتیار دابین بکرێت کە دوای گەڕانەوەی بۆ وڵاتەکەی، هێشتا لە یادیدا بمێنێت؟
کام کێشەی ڕۆژانەی خەڵک هێشتا چارەسەرێکی ئاسان و گونجاوی نییە؟
ئەم پرسیارانە بە تایبەتی گرنگن لە کاتێکدا کە کوردستان هەوڵ دەدات کەرتی گەشتیاریی خۆی پەرە پێ بدات. سروشتی هەرێم، شوێنە مێژووییەکان، میراتی کەلتووری و جۆراوجۆریی ناوچەکانی، هەموویان دەتوانن ببنە سەرچاوەی دروستکردنی کاروباری نوێ.
بەڵام دەرفەتی گەشتیاری تەنها لە قاوەخانە و چێشتخانەدا کۆتایی نایەت.
گەشتیاری دەتوانێت بواری کاروباری جۆراوجۆر وەک ناساندنی کەلتوور و مێژوو، بەرهەمە دەستییە ناوخۆییەکان، گواستنەوەی گەشتیاران، چالاکییە سروشتی و وەرزشییەکان، خزمەتگوزارییەکانی ڕێبەرایەتی گەشتیاری، چێشت و خواردنی کوردی، چالاکییە خێزانییەکان و خزمەتگوزارییە تایبەتەکانی گەشت و گوزار پەرە پێ بدات.
لە هەمان کاتدا، دەرفەتی کاروباری زۆر هەیە کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ بە گەشتیارییەوە نییە؛ وەک خزمەتگوزارییە پیشەییەکان، بەرهەمهێنانی ناوخۆیی، پەروەردە، گواستنەوە و گەیاندن، تەکنەلۆژیا، چاکسازی، فرۆشتنی تایبەتی و خزمەتگوزارییەکانی کە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ڕۆژانەی خەڵک دامەزرێنرێن.
لەبەر ئەوە، کارئافرینی نابێت تەنها بە پرسیاری:
«لە ئێستادا کام کاروبار سەرکەوتووە؟»
دەست پێ بکات.
بەڵکو دەبێت بە پرسیاری:
«چی هێشتا لە بازاڕدا نییە؟»
دەست پێ بکات.
ئەم گۆڕانکارییە لە شێوازی بیرکردنەوە دەتوانێت جیاوازییەکی گەورە لە جۆری کاروبارە دروستکراوەکاندا دروست بکات.
کارئافرینی سەرکەوتوو تەنها بە مانای خاوەندارێتی کاروبار یان دانانی ناوی کەسێک لەسەر بەرهەمێک نییە. کاروبارێک کاتێک دەتوانێت جێگای خۆی لە بازاڕدا بکاتەوە کە کڕیار بزانێت بۆچی ئەو کاروبارە هەڵدەبژێرێت و، چی ئەو کاروبارە لە کاروبارەکانی دیکە جیا دەکاتەوە.
کوردستان ئێستا یەکێک لە پێکهاتە گرنگەکانی پەرەپێدانی ئابوونی هەیە: خەڵکێک هەیە کە ئامادەن وەبەرهێنان بکەن و کاروباری خۆیان دەست پێ بکەن.
بەڵام هەنگاوی داهاتوو ئەوەیە کە بەشێکی زیاتر لەو وزە و ئارەزوویەی کارئافرینی ئاراستەی بیرۆکەی نوێ، توێژینەوەی بازاڕ و دۆزینەوەی پێداویستییە نەدابینکراوەکان بکرێت.
ئەمە بەو مانایە نییە کە هەر کاروبارێک دەبێت شتێکی تەواو نوێ دروست بکات کە پێشتر لە هیچ شوێنێکی جیهاندا نەبینراوە.
نوێکاری دەتوانێت بە شێوەیەکی سادەتر دەست پێ بکات.
دەتوانێت باشترکردنی خزمەتگوزارییەکی هەبوو بێت.
دەتوانێت هێنانی شێوازێکی سەرکەوتووی کاروباری لە شوێنێکی دیکە بێت کە هێشتا لە کوردستاندا بە شێوەیەکی فراوان بەردەست نییە.
دەتوانێت گۆڕینی کەلتووری کوردی، خواردنی ناوخۆیی، پیشەسازیی دەستی یان شوێنە سروشتییەکان بێت بۆ ئەزموونێکی ڕێکخراو و پیشەیی کە گەشتیار بتوانێت بەها پێ بدات.
تەنانەت دەتوانێت چارەسەرکردنی کێشەیەکی بچووک بێت کە هەزاران کەس هەموو ڕۆژێک ڕووبەڕووی دەبنەوە.
لە بواری خوێندنی بەڕێوەبردنی کاروباردا، زۆرجار جەخت لەسەر ئەوە دەکرێتەوە کە کارئافرین پێش چوونە ناو بازاڕ، پێویستییەکانی کڕیار بناسێت و بازاڕ بخوێنێتەوە. بەڵام لە کرداردا، هەندێک جار خاوەن کاروبار زیاتر سەرنجی کاروبارە پێشبڕکێکارەکانی خۆی دەدات لەوەی کڕیارەکانی خۆی.
جیاوازییەکی گرنگ لە نێوان ئەم دوو شێوازەی بیرکردنەوەدا هەیە.
سەیرکردنی کاروبارەکانی دیکە پێمان دەڵێت چی هەیە.
بەڵام خوێندنەوەی پێداویستییەکانی کڕیار دەتوانێت پێمان بڵێت چی دەبێت هەبێت.
لەگەڵ بەردەوامبوونی وەبەرهێنان و هاتنی ملیۆنان سەردانکەر بۆ کوردستان، دەرفەتەکە تەنها لە زیادکردنی ژمارەی کاروبارەکاندا نییە.
دەرفەتی گەورەتر لە زیادکردنی جۆراوجۆری و کوالێتی ئەو بیرۆکەیەیە کە لە پشت هەر کاروبارێکەوە هەیە.
لەوانەیە کاروباری گرنگی داهاتووی کوردستان لەو کاتەوە دەست پێ نەکات کە کەسێک قاوەخانەیەکی قەرەباڵغ دەبینێت و بڕیار دەدات قاوەخانەیەکی تر بکاتەوە.
لەوانەیە لەو ساتەوە دەست پێ بکات کەوا کەسێک سەرنج بدات بەوەی:
«چی هێشتا نییە؟»