بە بیانووی شەرەفپارێزی ئافرەتان مەكوژن

زیــــــبا تـەهـــــــــــا
دیاردەی کوشتنی ئافرەتان بە ناوی شەرەف، یەکێکە لە پێشێلکارییە مرۆییەکان کە لە زۆرێک لە کۆمەڵگە پیاوسالار و دواکەوتووەکاندا ڕوودەدات. ئەم دیاردەیە، کە تێیدا ئافرەتان بە بێبەهانترین پاساو و تەنها لە پێناو پاراستنی پێگەی کۆمەڵایەتی دەکوژرێن، گەورەترین زیان بە دەروونی تاكی کۆمەڵگە دەگەیەنێت. شەرەف لەم چوارچێوەیەدا نەک هەر وەک چەمکێکی ئەخلاقی سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک کەرەستەیەکی سەرکوتکەر بۆ کۆنتڕۆڵکردنی جەستە، ئیرادە و ئازادیی ئافرەتان بەکاردەهێنرێت. بۆ تێگەیشتنی تەواو لەم دیاردەیە، پێویستە لەڕووی ڕەهەندە مێژوویی، کۆمەڵایەتیەكەیەوە ببینین و تێبگەین كە چۆن سیستەمی کۆمەڵایەتی و یاسایی هاوکار بوون لە بەردەوامبوونی ئەم تاوانە.
لە ڕابردوودا، چەمكی شەرەف زۆرجار پەیوەندیی بە سەروەریی خێڵ، ناوبانگ، دەوڵەمەندبوون یان پابەندبوون بە بەهای نەریتەوە هەبووە. بەڵام بە تێپەڕبوونی کات و بەهۆی سیستەمی پیاوسالاری، چەمکی شەرەف تەسک کرایەوە و تەنها لە چوارچێوەی جەستەی ئافرەت قەتیس کرا. پیاوسالاری توانیی بە هاوکاریی کلتوورێکی چەسپاو، جەستەی ئافرەت بکاتە مەیدانی ڕکابەری و نیشاندانی هێز و دەسەڵاتی پیاو. لەم ڕوانگەیەوە، پیاو وەک پاسەوان یان خاوەنی شەرەفی خێزان ناسێنرا، و هەر هەڵسووکەوتێکی ئافرەت کە لەگەڵ خواست و نەریتە باوەکاندا نەگونجێت، وەک لەکەدارکردنی، بە شەرەف لێکدرایەوە.
ئەم تێڕوانینە هەڵەیە وایکرد کە کۆمەڵگە لە جیاتی ڕێزگرتن لە مرۆبوون و کەسایەتیی ئافرەت، ئەو وەکو موڵکێک سەیر بکات کە دەبێت کۆنتڕۆڵ بکرێت. هەر کاتێک ئەم موڵکە لە کۆنتڕۆڵی پیاو دەرچوو یان گومانی تێدا کرا، سیستەمی کۆمەڵایەتی ڕێگەی داوە بە کوشتن یان توندوتیژیکردن دژ بە ئافرەتان ئەنجام بدرێت. لەم ڕوانگەیەوە، شەرەف بوو بە کەرەستەیەک بۆ ملکەچپێکردنی ئافرەت و کپکردنی هەر دەنگێکی ئازاد کە داوای ماف و یەکسانی بکات.
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بەردەوامبوونی دیاردەی کوشتنی ئافرەت بە ناوی شەرەفەوە، بۆشایی یاسایی و نەبوونی سیستەمێکی دادپەروەریی توندە کە لە ڕیشەوە ئەم تاوانە بنەبڕ بکات. لە زۆرێک لە وڵاتان و کۆمەڵگە دواکەوتووەکاندا، یاساکان بۆ ماوەیەکی درێژ پشتگیریی نایەکسانییان کردووە یان لە کاتی دادگاییکردندا، پاساوی لێبووردن بە هۆی تووڕەیی توند یان پاراستنی شەرەف یان وەک سووککەرەوەی سزای تاوانباران بەکارهێناوە. ئەمەش پەیامێکی هەڵەی بە کۆمەڵگە داوە کە روحی ئافرەت بەهای کەمی هەیە و پیاو دەتوانێت بە ئاسانی بە بیانووی شەرەفپارێزی دەستی سور بکاتەوە بە خوێنی مرۆڤێکەوە و لە سزای قورس دەرباز ببێت.
سەرەڕای ئەوەی لە هەندێک شوێن گۆڕانکاریی یاسایی کراوە و ماددە یاساییە نەرمەکان هەڵوەشاونەتەوە، بەڵام هێشتا جێبەجێکردنی یاسا و نەبوونی متمانە بە دەزگا دادوەرییەکان کێشەیەکی گەورەیە. زۆر جار خێزان و کەسوکاری قوربانییەکە هەوڵ دەدەن تاوانەکە بشارنەوە یان وەک “خۆکوشتن” و ڕووداوی نەخوازراو پیشانی بدەن، و پۆلیس و دادگاکانیش بەهۆی فشاری کۆمەڵایەتی یان گەندەڵییەوە لێکۆڵینەوەیەکی ورد ناکەن. ئەم بێسزایی و پشتگوێخستنە، ژینگەیەکی لەبار دروست دەکات بۆ ئەوەی تاوانکاران بەردەوام بن لەم کارە قێزەونە. بەڵام خۆشبەختانە ئێمە لەهەرێمی كوردستان خاوەن یاسای توندین لەبەرامبەر هەر كەسێك كە ژیان لە ئافرەتێك دەسێنێتەوە بەبیانووی پاراستنی شەرەفی خێزان.
بۆ ڕیشەکێشکردن و نەهێشتنی کوشتنی ئافرەت بە ناوی شەرەفەوە، تەنها گۆڕینی یاسا بەس نییە، بەڵکو پێویستە شۆڕشێکی فکری و مەعریفی لە کۆمەڵگەدا بەرپا بکرێت. پەروەردە لە قۆناغە سەرەتاییەکانی خوێندنەوە تا دەگاتە زانکۆکان، دەبێت جەخت لەسەر بنەماکانی یەکسانیی جێندەری، ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ و نەهێشتنی هەڵاواردن بکاتەوە. پێویستە نەوەی نوێ بەو هزرە پەروەردە بکرێت کە شەرەف بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە جەستە و هەڵسوکەوتی تاکەکانەوە نییە، بەڵکو شەرەف لە مرۆڤدۆستی، ڕەفتاری ڕەوشتانەی پاک، زانست، و ڕێزگرتن لە ئازادیی ئەوانی تردا خۆی دەبینێتەوە.
میدیا و ناوەندەکانی ڕاگەیاندنیش ڕۆڵێکی ئێجگار گەورەیان لەسەر شانە. دەبێت ڕووداوەکانی کوشتنی ئافرەت وەک هەواڵێکی ئاسایی یان بە شێوازێک کە تاوانبار بپارێزێت نەگوازنەوە، دەبێت وەک پێشێلکارییەکی گەورەی مافی مرۆڤ مامەڵەیان لەگەڵ بکەن. پێویستە بەرنامەی هۆشیاریی گشتی لە تەلەڤزیۆن، ڕادیۆ و تۆڕەکۆمەڵایەتییەکاندا ساز بکرێت بۆ ئەوەی کۆمەڵگە هۆشیار بێتەوە و چیتر بێدەنگ نەبێت لە ئاست ئەم تاوانانەدا.
لەو ناوچانەی کە دەوڵەت و یاسا کەمتر توانای پاراستنی ئافرەتانیان هەیە، کۆمەڵگەی مەدەنی و ڕێکخراوەکانی ئافرەتان ڕۆڵێكی كاریگەر و رزگارکەر دەبینن. دروستکردنی پەناگە بۆ ئەو ئافرەتانەی کە هەڕەشەی کوشتنیان لەسەرە، پێشکەشکردنی هاوکاریی یاسایی و دەروونی، و هۆشیارکردنەوەی تاکەکان لە ڕێگەی کەمپینی مەدەنییەوە، هەنگاوی گرنگن بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکان. هەروەها، پێویستە دامەزراوە ئایینییەکان ڕۆڵی پۆزەتیف بگێڕن لە ڕەتکردنەوەی توندوتیژیی شەرەف و ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە ئایین و بەها بەرزەکان دژی کوشتنی بە ناحەقن.
لەكۆتاییدا، دەڵێین کوشتنی ئافرەت بە ناوی شەرەفەوە، پەڵەیەکی ڕەشە بە داهاتووی هەر کۆمەڵگەیەکەوە کە ڕێگە بە بەردەوامبوونی بدات. تا ئەم دیاردەیە بوونی هەبێت و ئافرەتان لە ترسی کوشتن و توندوتیژی بژین، هیچ کۆمەڵگەیەک ناتوانێت بانگەشەی پێشکەوتن، شارستانییەت یان ئازادی بکات. چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە پێویستی بە هەڵمەتێکی نیشتمانی و جیهانی هەیە هەیە کە تێیدا توندکردنی یاسا، گۆڕینی فەرهەنگی پیاوسالار، بەهێزکردنی ڕۆڵی ئابووری و کۆمەڵایەتیی ئافرەتان و بڵاوکردنەوەی هۆشیاریی مەدەنی بە یەکەوە گرێ درابن. شەرەفی راستەقینەی هەر کۆمەڵگەیەک لە ڕێزگرتن لە ژیان، کەرامەت، و ئازادیی سەرجەم تاکەکانیدا بەرجەستە دەبێت، نەک لە توندوتیژی و كۆتایی هێنان بە ژیانی مرۆڤێك.