سەدیق سەعید ڕواندزی
چەمك و زاراوە ئەدەبی و هزری و فەلسەفییەكان، كاتێ دێنە نێو نێوەندی ئەدەبی و ڕۆشنبیری كوردییەوە، زۆرجار لەمیانەی ئەو تێڕوانین و خوێنەوە كەسییانەی بۆیان دەكرێت، بە هەڵە دەناسێنرێن و گیروگازی مانایی دروست دەكەن، وەك ئەوەی لە نێو ئێمەدا بە كەسانێك دەگوترێت ڕووناكبیر، كە نەك هەر ڕووناكبیر نیین، بەڵكو ڕەنگە بڕوای بە ئازادی كەسیی هاوسەرەكەشی نەبێت! لەو سۆنگەیەوە، زاراوە و ژانڕە ئەدەبیەكانیش، گەلێك جار لە میانەی ناساندنیان، بە هەڵە دەناسێنرێن و جۆرێك لە لێكدانەوەی كەسی و تایبەتی هەڵەیان پێ دەدرێت، بە شێوەیەك كە دەیخوێنینەوە، هەست دەكەین ئەم جۆرە ناساندنە، دوورە لە بنەڕەتیبوون و مێژووییبون و ناسنامەی ڕەگەزە ئەدەبییەكە، وەك ئەوەی زۆرجار شیعر بە ئیلهام و یان بە ئیڕادە و یان بە خەیاڵ و یان بە پیشە و دەیان شێوەی دیكەش دەناسێنرێت. بێگومان بەدەر لە شیعر، ڕەنگە ژانڕە ئەدەبییەكانی دیكە، لە میانەی دەركەوتنیان تا ڕادەیەك ناسنامە و پێناسەیەكی جێگیریان هەبێت، وەك ئەوەی چیڕۆك یان ڕۆمان، دوو ڕەگەزی گێڕانەوەیین و لە ڕووداو، كارەكتەر و كات و شوێن پێكدێن و چەندین جۆریشیان هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا، گەلێك جار لە دەرەوەی ئەو ناساندنە، جۆرە خوێندنەوەیەكی هەڵە و دژ ناكۆك بۆ ژانڕە ئەدەبییەكان دەكرێت، وەك ئەوەی لە وتاری ( چۆن لە ڕۆمان بگەین) (1) كە بژار حەكیم نووسیویەتی دەیبینین. بێگومان ئەم وتارە، پڕە لە دژوازی ناسین و بۆچوون و ناساندنی هەڵەی ڕۆمان، كە ئەگەر ئێمە لە سەر هەمووی بوەستین، ڕەنگە بە وتارێكی درێژ تەواو نەبێت، چونكە نووسەر ڕایەكی لە بارەی ڕۆمان دەربڕیوە، یان زۆر سەیر و نامۆیە، یان لە شوێنێكی دیكە بۆچوونەكەی خۆی ڕەت كردۆتەوە، بێ ئەوەی هەستی پێ بكات، ئەمە وێرای ئەوەی كە بەشێكی بۆچوونەكانیشی لە كتێبی ڕۆمان چییە (2) وەرگرتوون بێ ئەوەی ئاماژە بەسەرچاوەكە بكات! نووسەری ئەم وتارە لە بارەی ڕۆمانەوە نووسیویەتی:_( ڕۆماننووسی جیددی لە دەرەوە دەست پێ ناكات، بەڵكو لە قووڵایی خۆیەوە دەست پێ دەكات، چونكە برینێكی سارێژنەكراو لە دڵیدا بە جێماوە بە دوای چارەسەریدا ئەگەڕێت، لێرەوە ڕۆمانەكەی دەست پێ دەكات بێ هیچ فێڵێك) بە ڕاستی ئەم جۆرە ناساندنەی ڕۆمان، نیشانەی هەژاری مەعریفی و ئەدەبییە لە بارەی ڕۆمان و ناسینی ئەو ژانڕە. مانای چییە برین لە دڵی ڕۆماننووسدایە و دەیەوێت سارێژی بكات؟ پێدەچێ ئەم بەڕێزە نووسینی ڕۆمان بە ڤاكسینی كۆرۆنا و گرانەتا تێگەیشتبێت، بۆیە ڕۆمان وەك ڤاكسین و ڕۆماننووسیش وەك نەخۆش دەبینێت! ئەی بێ هیچ فێڵێك مانای چییە؟ بۆچی ڕۆمان یاریی تەڵقە و دۆمینەیە تا فێڵی تێدا بەكار بێت؟ پێچەوانەی ئەم بۆچوونە كاریكاتۆری و كۆمێدییە، جوانترین و پڕ ماناترین و پڕ چێژترین ڕۆمان ئەو ڕۆمانانەن، كە تێماكانیان لە ناخی نووسەرەوە هەڵنەقوڵاوەوە بەڵكو ڕەنگدانەوەی ئەو ڕووداوە سیاسی و مێژوویی و كۆمەڵایەتیانەیە، كە كۆمەڵگەیەك بە خۆیەوە بینیویەتی، چونكە ڕۆمان، دەلیڤەیەكی هەرە دیاری ناسینی كۆمەڵگەیە و دەشێ لە ڕۆمانەوە كولتوور و مێژووی سیاسی و نەتەوەیی نەتەوەیەك بناسین، وەك ئەوەی لە ڕۆمانەكانی خالید حوسێنی و دیستۆفسكی و محەمەد شوكری و دەیان ڕۆمانی ڕۆماننووسانی كورد دەیبینین. بە سروشت، خوێنەران بە گشتی ئارەزوویان لەو ڕۆمانانەیە، كە ڕەنگدانەوەی واقیعی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەیەكن و زۆر خولیای ڕۆمانی خەیاڵی و فەنتازی و خەیاڵی زانستی و پۆستمۆدێرنی ناكەن و باشترین بەڵگەش خوێنەرە بەرفراوانەكانی ئەو ڕۆمانانەن، كە ڕووداوەكەیان لە واقیعەوە وەرگیراوە. بۆیە ڕۆماننووسی جیدی و ناجدی نییە وەك ئەوەی بژار تێی گەیشتووە، بەڵكو ئەوەی هەیە، بلوت و چنینی سەركەوتووی ڕووداوەكانی ڕۆمانەكەیەو گیر كەسێكیش ڕۆمان بنووسێت و گوایا جدی نەبێت، ئەوا هەر لە بنەڕەتدا خۆی بە ڕۆمان هەڵواسیوە. نووسەر هەر لە درێژەی ئەم ناساندنە سادە و نا ڕۆمانییە، ئەمجارەیان دەڵێت:_( نووسینی ڕۆمان تەنها گێڕانەوەی ڕووداوەكان نییە، بە قەد ئەوەی هەوڵدانە لەوەی چیڕۆكەكان چۆن ڕوویانداوە) مادامەكێ ڕۆماننووسی جیدی ئەو كەسە بێت وەك خۆی دەڵێت كە لەدەرەوە دەست پێ ناكات و لە ناوەوەی خۆی دەست پێ دەكات، كەواتا چ پێویست بەوە دەكات بە دوای ڕووداوەكانی دەرەوەدا بچێت؟ یان بزانێت چیڕۆكەكان چۆن ڕوویانداوە؟ نووسەری وتار بەردەوام دەبێت و ئەمجارە دەڵێت: (ڕۆمان بارگاوی كراوە بە چینەكانی هێما) چینەكانی هێما چییە؟ هیچ مانایەكی هەیە؟ مەگەر چین دەستەواژەیەكی سۆسیۆلۆژی دیاریكراو نییە تەنها لە چوارچێوەیەكی چینایەتی و كۆمەڵایەتی بەكار نایەت؟ ئەم دەستەواژەیە وێڕای ئەوەی بێمانایە، هاوكات زۆر بە ناڕوونی بەكار هێنراوە، كە لە ڕاستیدا ئەوەی هەیە، چنینی هێمایە، نەك چینەكانی ڕۆمان! مەبەست لە چنینیش ئەوەیە، كە ڕۆماننووس چۆن ڕەهەندی سمبولی، لە ڕۆمانەكەیدا، بەرجەستە دەكات و چۆن هێماكان لە میانەی گێڕانەوەدا بەكار دەهێنێت، نەك ئەوەی چینی هێما هەبێت. دواجار دەڵێم، ئەم جۆرە وتارانە، لە ڕاستیدا پتر لە وڕێنە دەچن، تا ئەوەی دوانی ئەدەبی و بابەتی بن، لە بارەی چەمك و زاراوە و ژانڕە ئەدەبییەكان، بۆیە خوێندنەوە و نەخوێندنەوەیان وەك یەكە، بەڵكو خوێندنەوەیان باشتریشە، تا ئەوە دەربخرێت نووسەرەكە چی وتووە؟
پەراوێز:
1. وتاری چۆن لە ڕۆمان بگەین، بژار حەكیم ڕۆژنامەی هەولێر ژمارە (4534) لە 7/5/2026.
2. بڕوانە ڕۆمان چییە، كۆمەڵێك نووسەر، وەرگێڕانی، جەواد مستەفا.