ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
تازەترین بەرهەمی د. بەهرۆز جەعفەر بە زمانی كوردی بڵاو كرایەوە؛ بەرهەمەكە كارێكی پرۆفیشناڵانەیە لەسەر فرەجەمسەری لە ناوەندەكانی جیهاندا.
د. بەهرۆز جەعفەر كە توێژەری كوردە سەبارەت بە بڵاوكردنەوەی پەرتووكەكەی بە زمانی كوردی بۆ (هەولێر) دەڵێت: لە كۆتایی ٢٠٢٥دا ئەم كتێبەی بەندە بە زمانی ئینگلیزییە، بە ناونیشانی (Global Turning Point: Middle East Geopolitics and the Rise of Multipolarity) کە گۆڤاری “سپرینگە نەیچە” (Springer Nature) یەك لە دە بڵاوكەرەوە ئەكادیمیکە هەرە بەهێزەكانی جیهان بڵاوی کردەوە. ئێستا لە ١٨٠ وڵات و ٧هەزار دامەزراوەی جیهان و دەیان پلاتفۆرمی جیهانیدا بەردەستە بۆ کڕین. زۆر جێگەی خۆشحاڵیمە كە بینیم “دەستەی ئینسكلۆپیدیای پارتی دیموكراتی كوردستان” پەرتووكەكەمیان بە زمانی کوردی لە دووتوێی ٤٤٤ لاپەڕەدا چاپ و بڵاو كردووەتەوە. سپاسی تایبەت بۆ برای بەڕێز كاك كەریم قادر، سەرۆكی دەستەكە و هەوڵی دیكەیان لەم پێناوانەدا. جابۆیە هەرکەس ویستی ئەمە بخوێنێتەوە و بەرهەمی دیكەشیان ببینێت، دەتوانێت سەردانی دەستەكەیان بكات.
د. بەهرۆز جەعفەر بە چەند خاڵێك لە بارەی چەقی سەرنجی كتێبەكە ئاماژەی بەوە داوە كە ئەم هەوڵە زۆر لە كاتی خۆیدا هاتووە، تیشك دەخاتە سەر گۆڕانكارییە گەورەكانی دەسەڵاتی جیهانی بە تایبەتی لە گواستنەوە لە جیهانێكی تاكجەمسەرییەوە بۆ فرەجەمسەری یان جیهانێك كە مرۆڤایەتی پێشووتر ئەزموونی نەكردوە “جیهانی بێجەمسەر (Non-Polar World).
• داهاتووی دراوی جیهانی و بلۆكی بریكس: لەپاڵ قووڵبونەوە لە كاریگەرییەكانی نەرمەهێزی چین: كتێبەكە شیكارییەكی گشتگیر بۆ بلۆكی بریكس و كاریگەرییەكانی لەسەر دیمەنی دارایی جیهانی پێشكەش دەكات. باس لە هۆكارەكانی شكستخواردنی هەوڵەكانی لادانی دۆلار دەكات و ستراتیژیەتی پێشنیاركراو بۆ پاراستنی كاریگەریی ئەمریكا و ڕۆژئاوا دەخاتە ڕوو.
• پێناسەكردنەوەی سیستەمی جەمسەری نێودەوڵەتی: لایەنێكی تازەیی و ناوازەیی لێرەدا ئەوەیە؛ هەوڵ دەدات لێكۆڵینەوە لە ئەگەری گواستنەوە بۆ جیهانێكی پۆستجەمسەر (نە تاكجەمسەری، نە دووجەمسەری، نە فرەجەمسەری) بكات. لەم بەشەدا سەرچاوەكانی جەمسەرگیریی جیهانی و كاریگەریی هێزی نەرمی چین شی دەكرێنەوە.
• تێگەیشتن لە داینامیكی جیۆپۆلەتیكی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: ئەم كتێبە یەكەمینە كە داینامیكی جیۆپۆلەتیكی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای هەڵگیرسانی شەڕەکەی ٧ـی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ـی غەززە نیشان دەدات. شیكارییەكی قووڵ لەسەر مێژوو، ڕكابەرییە جیۆپۆلیتیكییەكان، هۆكارە ئابوورییەكان و كاریگەریی گەشەسەندووی وڵاتانی كەنداو، بەتایبەتی سعودیە، پێشكەش دەكات. هەروەها لە ڕێگەی داتاكانەوە ئالنگارییەكانی داهاتووی ناوچەكە وەك كێشەی ئاسایشی وزە و كەمئاوی و بڵاوبوونەوەی بەنگەمەنی (ماددە هۆشبەرەكان) دەستنیشان دەكات.
نووسەر دیاری كردووە كە شتێكی گەورە بە ڕێگاوەیە! كاتێك سۆراخی نەزمی نوێی جیهانی دەكەیت، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبینیت كە چ پێگەیەكی گرینگ و یەكلاكەرەوەی هەیە، بەڵكو هۆكاری ئەم گلان و وەرچەرخانە لە سیستەمی جیهانیدا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە.
• خاڵی وەرچەرخانی جیهانی: كتێبەكە ئەو خاڵی وەرچەرخانە جیهانییە دەخاتە ڕوو كە بەهۆی تەكنەلۆژیای خۆسەپێن (Technological Determinism)، پێشكەوتنە سایبەرییەكان، ژیریی دەستكرد و پڕۆژەی پشتێن و ڕێگای چینەوە سەری هەڵداوە، لەگەڵ تیشكخستنەسەر ڕۆڵی زلهێزە مامناوەندییەكان و ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان.
• ڕۆڵی چارەنووسگۆڕی زلهێزە ناوەندەكان (Middle Powers)؛ ئەمەش لایەنێكی گرینگیی كتێبەكە بوو، كە پڕۆفیسۆرەكان لە چین، هیندستان، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا، بەریتانیاو ئەمریكاوە لەماوەی ئەو شەش مانگەی پێاچوونەوە (Editing)دا هەڵسەنگاندن و گفتوگۆیان لەبارەوە كرد و هۆكارێكی قبووڵكردنی كتێبەكەش بوو بۆ بڵاوكردنەوە، باس لە سەرهەڵدانی زلهێزە ناوەندەكان و كاریگەرییان لە داڕشتنی فرەلایەنییەكی نوێدا دەكات، تیشك دەخاتە سەر گواستنەوەی كاریگەری سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئەمریكاوە بۆ یاریزانە ناوچەییەكان. زیاتر لەوەش، ئەمە هەوڵێكە كە لە ڕوانگەی دەستەڵاتی تەكنەلۆجیای دیجیتاڵەوە شرۆڤەی “پژانی هێز” و “جێگۆڕكێی هێز”ی جیهانیی كردووە.
بە كورتی:
لەناو نەزمێكی نوێدا كۆمپانیا زەبەلاحەكانی تەكنەلۆژیاو زیرەكی دەستكرد، كاریگەرییە گەشەسەندووەكانی نەرمە هێزی چین لە ڕێگەی پرۆژەی دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگاوە هاوشانی ئەكتەرە نا-دەوڵەتییەكانی دیكە سیستەمی جیهانی لە قاڵب دەدەنەوە. هەرئەوەندە نییە، بەڵكو سیمایەكی دیكەی ئەو نەزمە نوێیە سەرهەڵدان و زیادبوونی ژمارەی “هێزە مامناوەندەكان”ـە، ئەمانە ئەو وڵاتانەن هێشتا زلهێز نین، بەڵام كاریگەرییەكی گەورەیان هەیە لەسەر بڕیارە جیهانییەكان؛ وەكو: هیندستان، سعودییە، ئیسرائیل، توركیا، ژاپۆن، ئێران، ئوسترالیا، كۆریای باشوور، بەرازیل و، هتد؛ ئەم گەلانە یارمەتیدەرن بۆ دیاریكردنی داهاتوو، چوونكە لە ڕێكخستنە جیهانییەكەدا بەتەواوی لەپاڵ تاكە زلهێزێكدا ناوەستن، بەمجۆرە ئەم فاكتەرانە سیستەمە تاكجەمسەرییەکەی دنیا كاڵ دەكەنەوە. وەرچەرخانی هێز لە یەك تاكە زلهێزی باڵادەستەوە بۆ جیهانێك كە چەندین یاریزانی كاریگەری تێدایە، پێویستی بە لێكۆڵینەوەیە. بۆ لێكۆڵینەوەیەكی وەهاش میتۆدی “دامەزراوەگەرایی مێژوویی” گونجاوترینە بۆ جەختكردنەوە لەوەی كە چۆن پرۆسە مێژووییەكان پێكهاتە جیهانییەكانی ئێستا و ڕێڕەوەكانی داهاتوو لەقاڵب دەدەن، میتۆدێكی وا كە بتوانێت تێڕوانینێكی نوێ بۆ چەمكی جەمسەرگیری و جۆرەكانی لە ئەدەبیاتی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا پێشكەش بكات. باشتر دەردەكەوێت كە چۆن “چین” كاریگەری جیهانی بەدەست هێنا و بریكس لە كاردانەوە بەرانبەر بە سیستەمی دارایی بە سەركردایەتیی ڕۆژئاوا سەری هەڵدا؟ بەڵێ ئەمە كتێبێكە كە لە ژێر ڕۆشنایی دەرئەنجامەكانی شەڕی غەززەی دوای ٧ی ئۆكتۆبەری ٢٠٢٣ تیشك دەخاتە سەر ڕكابەرییە جیۆپۆلەتیكەكان و هۆكارە ئابوورییەكان. چۆن ڕۆڵە مێژووییەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەكو پرسێكی جیۆپۆلەتیكی لە ڕێگەی ڕێگاكانی وزە و بازرگانییەوە پەرەی سەندووە.