دیمانە: حەسەن حەمەد ئاندێکی
(پەیمان عەبدوڵا حەمەد)دا مامۆستای زانكۆ لە دیمانەیەكی “هەولێر”ـدا تیشکی خستەسەر ڕێکەوتننامەی ١١ی ئاداری ساڵی ١٩٧٠، هۆکار و دەسکەوتەکانی بۆ کوردستان، لە دیمانەیەكی رۆژنامەی “هەولێر”ـدا ئاماژەی بەوەدا:” لە ڕێككەوتنەکەی 11ی ئاداردا بەشێك لە خواستەكانی گەلی كورد و شۆڕشی هێنایە دی، یەكەم جار بە فەرمی حكومەتی بەعس ناچار بوو دان بە مافی گەلی كورددا بنێت”. مامۆستا پەیمان هەڵگری بڕوانامە دكتۆرای مێژووی هاوچەرخە ئەوەشی حستەڕوو:” یەكێك لەو خاڵانەی كە ڕێككەوتنی لەسەر كرابوو ئەوەبوو كە دەبێ زمانی كوردی زمانی فەرمی بێت لەو شوێنانەی كە زۆربەی دانیشتوانەكەی كوردن”.
هۆکارە سەرەکییەکانی واژۆکردنی ڕێکەوتننامەی ١١ی ئادار چی بوون؟ لەو کاتەدا هاوکێشە سیاسی و ناوخۆییەکانی عێراق چۆن کاریگەرییان هەبوو لەسەر دروستبوونی ئەم ڕێکەوتننامەیە؟
ڕێككەوتننامەی 11ی ئادار ڕوداوێكی زیندووە لە مێژووی هاوچەرخی گەلی كورد و پارتی دیموكراتی كوردستان، چونكە حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق بە هەموو جۆرێك خۆیان تاقی كردەوە بۆ لەناوبردنی شۆڕشی ئەیلوول كە لە 11ی ئەیلوولی 1961 دەستی پێكرد، تا 11ی ئاداری 1970 بەردەوام بووە. دوای كودەتایی شوباتی 1963 و لەناوبردنی عەبدولکەریم قاسم لەلایەن بەعسیەكان، ئەو حكومەتانەی كە حوکمڕانییان گرتە دەست بە ڕووكەش خۆیان وانیشان دەدا كە بەدوای چارەسەری كێشەی كوردن و پەیوەندییان بە سەركردایەتیی شۆڕش دەكرد، بەڵام لەم پەیوەندی كردنە جدی نەبوون بەڵكو تەنها بۆ غافڵكردنی سەركردایەتیی شۆڕش بوو.
بەهۆی سەركەوتنەكانی سەركردایەتیی شۆڕش لە لایەنی سەربازی لە شەرەكانی ساڵی 1969 لە گشت بەرەكان (ناوچەكانی شارەزوور، هەڵەبجە، دووكان، داستانی گرتك، شەڕی مەرگە و شەڕی پیرەمەگروون و، چەندین شەڕی دیكە وایكرد كە بەعسیەكان بگەنە ئەو ئەنجامەی كە ناتوانن ئیرادەی میللەتی كورد بشكێنن، بۆیە هەوڵی خۆنزیكردنەوەیان دەدا. لە مانگی ئەیلوولی 1969 شاندێك لە بەغداوە سەردانی سەركردایەتیی شۆڕشیان كرد، پێشنیارەكان هەوڵی خۆسەپاندنی تێدا بەدی دەكرا، بۆیە پێشنیارەكان ڕەت كرانەوە، بەڵام بەهۆی هەوڵە بەردەوامەكانی حكومەتی بەعس بۆ گفتوگۆ، سەركردایەتیی شۆڕش ڕەزامەندی لەسەر دانوستاندا. لە شەوی 10 لەسەر 11ی ئاداری 1970 ڕێككەوتنەكە مۆر كرا. ڕۆژی 11ی ئادار كاتژمێر 8ی ئێوارە دەقی ڕێككەوتنەكە لەلایەن سەرۆككۆمار ئەحمەد حەسەن بەكر لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنەوە خوێندرایەوە.
ئەوەی لەو كاتەدا دەگوزەرا لە عێراق جگە لە هەبوونی هێزی بەعسیەكان، بوونی جاشەكانیش كێشەیەكی زۆریان بۆ هێزی پێشمەرگە دروست كردبوو، كە شانبەشانی هێزەكانی عێراق بەڵكو زیاتریش لە ناوچەكانی كوردستان هەڵیاندەكوتایە سەر گوندنشینەكان و هێزی پێشمەرگە، بۆیە یەكێك لە دواكارییەكانی بارزانی نەمر و سەركردایەتیی شۆڕش لەناوبردن و هەڵوەشانەوەی مەفرەزەی ئەو جاشانە بوو كە لەلایەن حكومەتی بەعسەوە پشگیری دەكران.
ڕۆڵی بارزانی نەمر لە گەیشتن بە ئەم ڕێکەوتنەدا چۆن هەڵدەسەنگێنرێت؟
بارزانی نەمر خوێندنەوەیەكی وردی هەبوو بۆ بارودۆخی ئەوكاتی ناوچەكە، هەرچەندە متمانەی بە بەعسیەكان نەبوو، بەڵام هەستی بەوە كردبوو كە ساڵانێكی زۆرە پێشمەرگە و خەڵكی لە ناو دۆخێكی سەخت و ناهەموواردان، بۆیە بیری لەوە كردەوە ئەگەر هەنگاوێك هەبێت بۆ ئاشتی با بەرەوپیریەوە بچن. بارزانی نەمر پێش ئەوەی بڕیاری گفتوگۆ بدات بەتەنها بڕیاری نەدا بەڵكو لەگەڵ سەركردایەتیی مەكتەبی سیاسی و مەكتەبی تەنفیزی كۆ بوویەوە ئینجا ڕەزامەندییان دا لەسەر دەستپێكردنی گفتوگۆ. لە سەروبەندی هەوڵەكان بۆ گفتوگۆ بەعسیەكان لێژنەیەكیان دروست كردبوو بۆ گەڕان بە ناوچەكاندا و پرسیاركردن لە خەڵكی رۆشنبیر سەبارەت بە چارەسەری كێشەی كورد، یەكێك لەو كەسانەی كە لە سلێمانی چاویان پێكەوتووە ئیسماعیل هەقی شاوەیس بووە، كە پێ وتبوون “ئێوە لەخۆڕایی خۆتان ماندوو دەكەن، نە ئێمە و نە جاشە مۆدێل جۆراوجۆرەكان نوێنەری گەلی كورد نین، ئەوەی بەڕاستی نوێنەری گەلی كوردە بارزانی نەمر و جەنگاوەرەكانی ئەون. ئەگەر لە ڕێككەوتن دەگەڕێن بڕۆن بۆ لای بارزانی نەمر و دوا قسەش لای بارزانییە”.
بە درێژای ساڵەكانی ڕێككەوتن لە 1٩70 تا 1974 بارزانی نەمر هەمیشە هەوڵی پاراستنی ئاشتەوایی داوە، لە کاتی دروست بوونی كێشەكان ڕێگەی نەداوە وەڵامی توند لەلای ئەوانەوە هەبێت تەنانەت لە دوای ڕزگاربوونی لە هەوڵی تیرۆركردن كاتێك سەركردەكان داوایان كرد شەڕ دەست پێ بكەنەوە دژی بەعس، مەلا مستەفا بارزانی فەرمووی ئەگەر شەڕ بكەین لە پێناو كەركووك و شنگال و خانەقین دەیكەین.
گرنگترین خاڵەکانی ڕێکەوتننامەکە چین؟ گرنگترین دەستکەوتەکانی ئەم ڕێکەوتننامەیە چی بوو؟
لە ڕێككەوتنەکەی 11ی ئاداردا بەشێك لە خواستەكانی گەلی كورد و شۆڕشی هێنایە دی، یەكەم جار بە فەرمی حكومەتی بەعس ناچار بوو دان بە مافی گەلی كورددا بنێت. ڕیككەوتنەكە لە 15 خاڵی سەرەكی پێك دەهات، تێدا هێڵە گشتیەكان دیاری كرابوون.
گرنگترین خاڵەكان داننان بوو بە مافی ئۆتۆنۆمی كورد لە باشووری كوردستان، كە بۆ ئەوكات ئەمە دەستكەوتێكی هەرە مەزن بوو كە ساڵانێك بوو كورد لە پێناوی شۆڕشی هەڵگیرساندبوو. هەمواركردنەوەی دەستوور و ئاماژەدان بە نەتەوەی كورد، خاڵێكی تری ئەم ڕێككەوتنە ئەوەبوو كە دەبێ زمانی كوردی زمانی فەرمی بێت لەو شوێنانەی كە زۆربەی دانیشتوانەكەی كوردن” و وەرگرتنی بەرپرسیاریەتی كارگێڕی لەلایەن كوردەكان. ڕێگەدان بە دامەزراندن و دانپێدان بە ڕێكخراوەكانی قوتابیان و لاوان و ئافرەتان. گەشەپێدان بە لایەنی ئابووری و كۆمەڵایەتی ناوچەكانی ئۆتۆنۆمی، گەڕانەوەی كوردەكان بۆ شوێنی خۆیان كە پێشتر دەركرابوون. ئەمانەو چەند خاڵێكی دیكەش لەو خاڵە گرنگانە بوون كە پێشتر نكۆڵیی لێ كرابوو.
دەربارەی زمان، پەروەردە و بەشداریکردنی کورد لە حکومەتدا چی تێدا هاتبوو؟
وابڕیار بوو دەستوور هەموار بكرێتەوە زمانی كوردی زمانی فەرمی بێت، زمانی خوێندن لە ناوچەكانی كوردی بە كوردی دەبێت، پەخشكردنی بەرنامە بە زمانی كوردی گەڕانەوەی ئەو قوتابیانەی كە بەهۆی شۆڕش لە خوێندن دابڕابوون. لە کاتی شۆڕش لەگەل ئەوەی زۆربەی ناوچەكان خوێندنیان تێدا وەستابوو كەچی سەركردایەتیی شۆڕش لە هەندێك لەو ناوچانەی كە ئاسایش و ئارامییان لێ بەرقەرار بوو خوێندنی لێ دەكرا. لە كاتی واژۆكردنی ڕێككەوتننامەكەدا خوێندن لە قوتابخانەكانی هەولێر و سلێمانی كرا بە كوردی لەگەڵ هەندێك لە قوتابخانەكانی كەركووك.
بۆچی ڕێکەوتننامەکە بە تەواوی جێبەجێ نەکرا؟ دەرئەنجامە نەرینەکان بۆ کوردستان چی بوو؟
سەرەتا زۆر كار جێبەجێ كرا و بە شێوەیەكی ئاسایی دەڕۆیشت، بەڵام ساڵێكی نەبرد ناكۆكی سەری هەڵدا. دەكرێت بڵێین یەكێك لە خاڵە نەرێنیەكانی ئەم ڕێككەوتننامەیە زۆری ماوەكەی بوو كە 4 ساڵ دیاری كرا بۆ جێبەجێكردنی خاڵەكانی ڕێككەوتنەكە، ئەم داواكارییە لەلایەن بەعسیەكانەوە كرا، ئەویش بە بیانووی دانانی لێژنەیەك بۆ دیاریكردنی ناوچەی ئۆتۆنۆمی، ئەنجامدانی ڕاپرسی لە ناوچەكانی كەركووك و جێناكۆكەكان، سەبارەت بە ئەنجامدانی ڕاپرسی بارزانی نەمر پێداگری لەسەر ئەوە دەكرد كە نابێت سەرژمێری بۆ ناوچەی ئۆتۆنۆمی ئەنجام بدرێت بەبێ گەڕانەوەی كورد بۆ شوێنە ڕەسەنەكانی خۆیان بەتایبەت لە ناوچەكانی كەركووك و دەوروبەری چونكە ئەو ناوچانە ساڵانێكی زۆر بوو دووچاری ڕاگواستن و بەعەرەبكردن بوونەتەوە، لە كاتی ئەنجامدانی ڕاپرسی بەو شێوەیە لە قازانجی نەتەوەی كورد نابێت.
ڕۆڵی کێشەی ناوچەی کەرکووک لە شکستی ئەم ڕێکەوتننامەیەدا چی بوو؟
28ی كانونی دووەمی 1970 لە كاتی بەڕێوەچوونی گفتوگۆكان لەگەڵ شاندی حكومەتی بەعسدا یەكێك لە ئەندامانی شاندەكە گوتبووی كەركووك كوردستانی نییە، مەلا مستەفا بارزانی بە توڕەییەوە وەڵامی دایەوە گوتی “من دەڵێم كەركووك كوردستانە. خۆت لەوە بپارێزە بڵێیت كەركووك كوردستان نییە بگرە بڵێی: ئێمە داگیرمان كردووە. تاكە كوردێك لە كەركووك بمێنێ، كەركووك كوردستانە. زۆرباش بزانە ئێمە بە هیچ جۆرێ دەستبەرداری كەركووك نابین”. جگە لەوەش دوای واژۆكردنی ڕێككەوتننامەی 11ی ئادار، سەرۆك بارزانی باس لەوە دەكات لە كاتی سەردانیكردنی بۆ كەركووك لە وەڵامی پرسیاری هاووڵاتییەكدا دەڵێت:” كەركووك كوردستانیە” دیارە ئەم وەڵامە بەعسیەكانی نیگەڕان كردبوو پێی سەرگران بوون، بۆیە لای بارزانی نەمر گلەیییان لێ كردووە. كەواتە لێرەدا بۆمان ڕوون دەبێتەوە كە حكومەتی عێراق هەر لە سەرەتاوە نیازی ئەوەی نەبوو كەركووك لە چوارچێوەی ناوچەكانی ئۆتۆنۆمی هەژمار بكات، هەروایش دەرچوو یەكێك لە خاڵە سەرەكیەكانی دەستپێكردنی ناكۆكی یاخود دەتوانین بڵێن شكستی ڕێككەوتنەكە كوردستانیەتی كەركووك بوو.
ئەگەر ڕێکەوتننامەکە بە تەواوی جێبەجێ کرابایە، دۆخی سیاسیی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ چۆن دەبوو؟
بێگومان دوای تێكچوونی پەیوەندییەكان و دەستپێكردنەوەی شۆڕش هەر كەسێك شەهید بووبێت، زیندانی كرابێت، ماڵی وێران بووبێت و دەربەدەربوو بێت بۆ جێبەجێنەكردنی ڕیككەوتنەكە دەگەڕێتەوە، ئەگەر ڕێككەوتنەكە وەكو خۆی كە بڕیاری لەسەر درابوو جێبەجێ بكرایە دەرفەت زیاتر دەڕەخسا بۆ بووژانەوەی ئابووری و بەرەوپێشچوونی عێراق بە گشتی و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی؛ دەتوانم بڵێم ئەوەی لە ڕێككەوتننامەی 11ی ئادار هاتبوو كەم نەبوو، ئەگەر بەتەواوەتی جێ بەجێ بكرایەو ڕژێمی بەعس پاشگەز نەبووبایەوە لەو بەڵێنانەی كە دابووی. ڕاستە ڕژێمی بەعس دوای ڕێككەوتنە شوومەکەی جەزائیر لە 1975 هەندێك لە خاڵەكانی ڕێككەوتنەکەی 11ی ئاداری جێبەجێ كرد بەڵام لەژێر چاودێرییەكی توند و بەبێ هەبوونی ئازادی نرخێكی نەبوو. جگە لەوەش هەموو ئەو كەسانەی لە ساڵانی 1970 تا 1974 لەگەڵ شۆڕش پەیوەندییان هەبوو ئاشكرا بوون، دووچاری ئەزیەت و ئەشكەنجەدان دەبوون و دوور دەخرانەوە. ئێستا سەردەمێكی دیكەیە سەركردایەتیی سیاسیی كورد بە رابەرایەتی سەرۆك بارزانی دیدێكی جیاوازی هەیە بۆ پاشەڕۆژی میللەتەكەی ئەویش سەربەخۆیییە كە مافێكی ڕەوای گەلی كوردە، هەر لەم ڕوانگەیەشەوە
25ی ئەیلوولی 2017 ریفراندۆم ئەنجام درا.
لە رۆژگاری ئەمڕۆدا دەستکەوتەکانی ئەم رێکەوتنە بۆ هەنووکە چیە؟ کاریگەریەکان هێشتا ماوە؟
ڕێككەوتنەکەی 11ی ئادار بەڵگەنامەیەكی فەرمی عێراقە بۆ داننان بە گەلی كورد و مافەكانی گەلی كورد، واتە ئەگەر پێشتریش توانرا با نکۆڵی لە مافی كورد بكرێت لەم ڕێككەوتنە مافی گەلی كورد لە عێراق بوو بە ڕاستیەكی قبووڵكراو بۆ داهاتوو. هیچ حكومەتێك بۆی نیە نکۆڵی لە بوونی گەلی كورد و مافەڕەواكانی بكات، بەداخەوە لە دوای نەمانی ڕژێمی بەعس لە 2003 سەركردایەتیی سیاسیی كورد دەستی هاوكاری و هەماهەنگی بۆ ئۆپۆزسیۆنی عێراقی درێژ كردەوە، كەچی حكومەتە یەك لەدوای یەكەكان هەریەكەیان بە جۆرێك هەوڵی پێشێل كردنی مافی گەلی كوردیان لە عێراق داوە. ڕێككەوتنەکەی 11ی ئادار بنەمایەك بوو بۆ جێگیركردنی مافەكانی گەلی كورد؛ لەگەڵ ئەوەشدا لە کاتی نووسینەوەی دەستووری 2005، عەرەبەكان درێخیان نەدەكرد لە كەمكردنەوەی مافەكانی كورد ئەگەر پێداگری و مکوڕیی سەركردایەتیی سیاسیی كورد نەبوایە بەتایبەت هەوڵەكانی سەرۆك مەسعود بارزانی. دەبێ ئەوەشمان لەبیر نەچێت لەگەڵ هەبوونی مافە دەستوورییەكانی گەلی كورد كەچی ئێستاش حكومەتی بەغدا بە بیانووی جۆراوجۆر هەوڵی لاوازكردنی پێگەی هەرێمی كوردستان دەدات لە ڕێگای شەڕی ئابووری و بڕینی بودجە و مووچەی خەڵكی كوردستان، بەڵام ئیرادە و ئینتمای نیشتمانی چۆك بە هەموو دژمنانی كورد دادەدات و كوردستان پارێزراو و سەركەوتوو دەبێت.