فەلسەفەی ستانیسلاڤسکی؛ تەلارسازیی دەروون و شۆڕشی واقیع

سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا

لە شانۆی جیهانیداکۆنستانتین ستانیسلاڤسکی (Konstantin Stanislavski) تەنها دەرهێنەرێکی ڕووس نەبوو، بەڵکو داهێنەری زانستێکی نوێ بوو بۆ مرۆڤناسی لەسەر تەختەی شانۆ. سیستەمەکەی کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا داڕێژرا، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ هونەری نمایش دروست کرد و وای کرد ئەکتەر لە کایەیەکی میکانیکی و دەستکردەوە بەرەو قووڵاییە دەروونییەکانی مرۆڤ کۆچ بکات. بۆ تێگەیشتن لە ستانیسلاڤسکی، دەبێت سەرەتا لە ڕەگ و ڕیشە یۆنانییەکانی دراما بکۆڵینەوە؛ ئەرستۆ لە “پۆتێکا”دا (Aristotle’s Poetics) جەختی لەسەر “لاساییکردنەوە” (Mimesis) دەکردەوە، بەڵام ستانیسلاڤسکی ئەم چەمکەی گۆڕی بۆ “ژیان لەناو ڕۆڵدا”. ئەو پێی وابوو کە ئەکتەر نابێت تەنها لاسایی کارەکتەر بکاتەوە، بەڵکو دەبێت لە ڕێگەی “ئەگەرە سیحراوییەکە” (The Magic If) و “بارودۆخە پێشوەختەکان” (Given Circumstances) ژیانێکی نوێ بۆ کارەکتەرەکە بخوڵقێنێت. ئەم دیدگایە لە کتێبە ناودارەکەیدا “ئەکتەر خۆی ئامادە دەکات” (An Actor Prepares) بە وردی باسکراوە، کە تێیدا جەخت لەسەر “یادەوەری هەستی” (Sense Memory) دەکرێتەوە بۆ ئەوەی ئەکتەر بتوانێت ڕاستگۆییەکی دەروونی لەسەر شانۆ نیشان بدات. لە ئەڵمانیا، تیۆرییەکانی ستانیسلاڤسکی ڕووبەڕووی تەحەدایەکی گەورە بوونەوە لەلایەن بێرتۆڵت برێشت (Bertolt Brecht). لە کاتێکدا ستانیسلاڤسکی داوای “تێکهەڵکێشبوون” و “هاوسۆزی” دەکرد، برێشت لە “ئۆرگانۆنی نوێ بۆ شانۆ” (A Short Organum for the Theatre) داوای “نامۆکردن” (Verfremdungseffekt)ی دەکرد. سوودوەرگرتن لە ستانیسلاڤسکی لەم سەردەمەدا لەوەدایە کە بتوانین هاوسەنگییەک لە نێوان ئەو ڕاستگۆییە دەروونییەی ستانیسلاڤسکی و ئەو هۆشیارییە فیکرییەی برێشت دروست بکەین. ئەمە وادەکات نمایشەکە هەم لە ڕووی هەستییەوە بینەر ڕابکێشێت و هەم لە ڕووی مەعریفییەوە هانی بدات بۆ بیرکردنەوە. فەڕەنسا و ئیتاڵیاش کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر ئەم سیستەمە هەبووە؛ دێنس دیدێرۆ (Denis Diderot) لە “پارادۆکسی ئەکتەر”دا (Paradoxe sur le comédien) ئاماژەی بەوە دەکرد کە ئەکتەری سەرکەوتوو ئەو کەسەیە کە سارد و بێهەست بێت بۆ ئەوەی بتوانێت کۆنترۆڵی تەکنیکەکەی بکات، بەڵام ستانیسلاڤسکی ئەم دیدگایەی ڕەتکردەوە و سەلماندی کە “هەست” و “تەکنیک” دوو ڕووی یەک دراون. لە ئیتاڵیا، لوئیجی پیراندێللۆ (Luigi Pirandello) لە ڕێگەی “شەش کاراکتەر بەدوای نووسەرێکدا دەگەڕێن” نیشانی دا کە شوناسی مرۆڤ چەند ئاڵۆزە، ئەمەش یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی ئەکتەرانی ستانیسلاڤسکی تێبگەن کە کارەکتەر تەنها دەقێکی نووسراو نییە، بەڵکو بوونەوەرێکی زیندووە و خاوەن مێژوویەکی تایبەت بە خۆیەتی. یەکێک لە گرینگترین لایەنەکانی سوودوەرگرتن لە ستانیسلاڤسکی، “شێوازی کرداری جەستەیی ” (The Method of Physical Actions)یە. ئەمە دوا قۆناغی پەرەسەندنی فیکری ستانیسلاڤسکی بوو، کە تێیدا گەیشتە ئەو باوەڕەی کە جوڵەی جەستە دەتوانێت ڕێگایەک بێت بۆ گەیشتن بە هەستە قووڵەکان. ئەم تیۆرییە لەلایەن جیرزی گرۆتۆڤسکی (Jerzy Grotowski) لە “بەرەو شانۆیەکی هەژار” (Towards a Poor Theatre) و ئۆجینیۆ باربا (Eugenio Barba) لە “ئەنتۆپۆلۆژیای شانۆ”دا پەرەی پێدرا. ئەوان پێیان وابوو کە جەستەی ئەکتەر تاقیگەیەکە بۆ دۆزینەوەی ڕاستییەکان. لێرەوە تێدەگەین کە ستانیسلاڤسکی تەنها بۆ شانۆی واقیعی (Realism) نییە، بەڵکو بنەمایەکە بۆ هەموو جۆرە ئەزموونگەرییەک لە شانۆدا. گرینگی ستانیسلاڤسکی لەوەدایە کە ڕێز بۆ مرۆڤ دەگەڕێنێتەوە لەسەر شانۆ؛ ئەو داوا لە ئەکتەر دەکات ببێتە “توێژەرێکی دەروونی” و “فەیلەسوفێکی کرداری”. بەکارهێنانی ئەم سیستەمە لە پەروەردەی شانۆییدا یارمەتی خوێندکاران دەدات کە نەک تەنها ببنە ئەکتەرێکی باش، بەڵکو ببنە مرۆڤێکی وردبینتر و تێگەیشتووتر بۆ دەوروبەرەکەیان. بە گەڕانەوە بۆ سەرچاوە ڕووسییە ئەسڵییەکان و وەرگێڕانە وردەکانی وەک کارەکانی “شیرۆن ماری کارنیک” (Sharon Marie Carnicke)، دەتوانین لەو هەڵە تێگەیشتنانە ڕزگارمان بێت کە لە “میتۆد”ی ئەمریکی (Method Acting)دا دروست بوون و بگەڕێینەوە بۆ جەوهەری ڕاستەقینەی سیستەمەکە.
سوودوەرگرتن لە ستانیسلاڤسکی بە واتای کۆپیکردنی ڕابردوو نایەت، بەڵکو بە واتای بەکارهێنانی ئەو ئامرازە زانستییانەیە کە ئەو بۆی بەجێ هێشتووین بۆ ئەوەی ڕاستی لەناو درۆدا بدۆزینەوە. شانۆ وەک یەکێک لە پیرۆزترین شوێنەکانی مرۆڤایەتی، پێویستی بەو ڕاستگۆییە هەیە کە ستانیسلاڤسکی بناغەکەی داڕشتووە. ئەم پێداچوونەوەیە نیشانی دەدات کە تیۆرییەکانی ئەو هێشتا زیندوون و وەک ڕێنیشاندەرێک بۆ هەر کەسێک دەمێننەوە کە بیەوێت لە قووڵاییەکانی گیانی مرۆڤ و نهێنییەکانی داهێنان تێبگات، چونکە شانۆ لە کۆتاییدا ئاوێنەیەکە کە تێیدا مرۆڤ ڕووبەڕووی ڕاستی خۆی دەبێتەوە.