ئامادەکردن و وەرگێران: شێرکۆ حەبیب
تایبەت بە ڕۆژنامەی هەولێر
بەشی یەکەم
ڕێککەوتنی ١١ی ئازاری ١٩٧٠، بەڵگەنامە و ڕێککەوتنێکی مێژوویی بوو لە مێژووی هاوچەرخی خەباتی ڕزگاریخوازی گەلی کورد، دوای تێکۆشانێکی قارەمانانە لە ڕێگەی شۆڕشی ئەیلول ساڵی ١٩٦١ بە سەرکردایەتی باوکی ڕۆحی گەلی کورد، ژەنەڕاڵ مەلا مستەفا بارزانی نەمر دەستی پێکرد. لە ڕێگەی حیکمەت و سەرکردایەتیکردنی شۆڕشەوە توانی حکوومەتی عێراقی ئەوکات ناچار بکات دان بە مافە نەتەوەییەکانی گەلی کوردستاندا بنێت. لە ئەنجامی خەباتی چەکداری و خواستی سەرکردایەتی کورد بۆ گەیشتن بە چارەسەری سیاسی بۆ پرسی کورد، ڕێککەوتنی ١١ی ئاداری ١٩٧٠ ئەنجامدرا.
بەڵام پاشگەزبوونەوەی دەسەڵاتدارانی عێراق لەو سەردەمەدا لە جێبەجێکردنی مەرجەکانی ڕێککەوتنی ئاشتی لە کوردستان، و شەڕەکان جارێکی دیکە لە عێراق نوێبوونەوە. پێشمەرگەی کوردستان بە هەموو ئازایەتی و بوێرییەکەوە لە دژی هێزەکانی عێراق وەستایەوە و هێزە عێراقییەکان نەیاندەتوانی هیچ پێشکەوتنێک بەدەست بهێنن ئەگەر هاوکاری شارەزایانی سۆڤیەت و هیندستان و یوگۆسلاڤیا و هەروەها پێدانی زەوی عێراق لە لایەن سەدام بە ئێران بۆ لێدانی بزووتنەوەی رزگاریخوازی کورد. بەم شێوەیە شۆڕش بۆ ماوەیەکی دیاریکراو وەستا تا هێزی پێشمەرگە بۆ دەستپێکردنی شۆڕشی گوڵان کە درێژکراوەی شۆڕشی ئەیلولە، بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵی نەمر مستەفا بارزانی، بە هاوکاری کاکە ئیدریسی هەردەم لەیاد و سەرۆک مەسعود بارزانی، و بە بەشداری زۆرێک لە سەرکردەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان.
سەرەڕای هەموو ئەوانە، ڕێککەوتنی ١١ی ئاداری ١٩٧٠ وەک بەڵگەنامەیەکی مێژوویی لە مێژووی خەباتی گەلی کوردستاندا ماوەتەوە و تا ئەمڕۆش کورد ڕێککەوتنێکی وەک ڕێککەوتنی 11ی ئازار بەدەست نەهێناوە، سەرەڕای تێپەڕبوونی کات و پابەندنەبوون و جێبەجێنەکردنی لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە.
ڕادیۆی دەنگی عەرەب ڕووماڵی ڕووداوەکانی کاتی واژۆکردنی ڕێککەوتنەکەی کرد و چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ شاندی کوردی ئەنجامدا بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ. دوای ٥٦ ساڵ بۆ یەکەمجار چاوپێکەوتنەکە بڵاودەکرێتەوە.
برایان سڵاو و ڕەحمەتی خوای گەورەتان لێ بێت. لە هۆتێل بەغدا لە پایتەختی عێراق، پایتەختی ڕەشید، مایکرۆفۆنی دەنگی عەرەب لەگەڵ شاندی کورد کۆبووەوە بۆ گفتوگۆکانی ئەم دواییە کە لەگەڵ حکومەتی شۆڕشگێڕی عێراق ئەنجامدرا، کە بەو لێدوانە ناسراوە کۆتایی بە کێشەی کورد هێنا. ئەندامانی شاندەکە بریتین لە د.مەحمود عوسمان سەرۆکی شاندە و ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان و ساڵح ئەلیوسفی ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی و ئیدریس بارزانی و مەسعود بارزانی و کوڕی سەرکردەی ناسراو مەلا مستەفا بارزانی و نوری شاوەیس ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتین، سامی مەحمود ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی و دارا تۆفیق ئەندامی مەکتەبی جێبەجێکردن و موحسین دزیی ئەندامی مەکتەبی جێبەجێکردن.
بڕیار بوو مایکرۆفۆنی دەنگی عەرەب لەگەڵ هەموو براکان دیمانە سازبکات، بەڵام پێدەچێت ئەرکەکانی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی ئەم دواییە زۆرێکیان سەرقاڵ کردبێت. ئێستا لەگەڵ سەرۆکی شاندەکە کۆدەبینەوە.
دەنگی عەرەب: بەیانیتان باش بەرێزم.
دکتۆر مەحمود: بەیانیتان باش
دەنگی عەرەب: تکایە دەتوانن هەستەکانتان بۆ گەلی عەرەبی باس بکەن سەبارەت بە بەشداریکردنتان لە گەیشتن بەم ڕێککەوتنە کۆتاییە؟
دکتۆر مەحمود: سەرەتا سوپاسی دەنگی عەرەب دەکەم بۆ ئەم بۆنەیە، کە دەرفەتمان بۆ رەخساندین بۆ دەربڕینی هەستەکانمان. بەڵام ناتوانم بە وشە هەستەکانم دەرببڕم. باشترین ڕێگا بۆ دەربڕینی هەستەکانمان لە ڕێگەی ئەو خۆشی و ڕێپێوان و کۆبوونەوانەوەیە کە گەلی عێراق چ عەرەب و چ کورد دەریانبڕیوە. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا ساتێک هەن کە بە وشە گوزارشتیان لێناکرێت و منیش بە ساتەکانی مێژوویی دەزانم. چارەسەرکردنی پرسی کورد سەرکەوتنێکە بۆ بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی عەرەب و نەتەوەی عەرەب و خەباتەکەی لەم قۆناخە هەستیارەدا، هەروەها دەسکەوتێکە بۆ گەلی کورد لە عێراق و بۆ یەکڕیزی ئەم نیشتمانە چ خاک و چ هاووڵاتی. پێموایە پەیوەندییەکی نوێ و بەهێزی بۆ زنجیرەکانی خەباتی گەلان لەدژی کۆلۆنیالیزم و ئیمپریالیزم لە کۆی جیهاندا زیاد کردووە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە بزووتنەوەی رزگایخوازی کورد کە هەمیشە بەشێک بووە لە بزووتنەوەی دیموکراسی جیهانی، بزووتنەوەی خەباتی گەلان، بە ماشێنەکانی دوژمنان و هەلومەرجی خراپ لە بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکان دابڕاوە و هەردوو بزووتنەوەکە لاواز بوون. واتە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی عەرەب و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد کەوتە بەر کاریگەری ئەم دابڕانە، بەڵام ئێستا سوپاس بۆ خوا، هاوئاهەنگی و برایەتی گەڕاوەتەوە، پرسی کورد چارەسەر بووە، چەکی کوردیش دانراوە.وە چەکی عەرەبی ئێستا ئامانجکردنە بۆ دڵی دوژمن، دوای ئەوەی بەداخەوە دڵی عەرەب و کورد کراو بوونە ئامانج و بە دەستی خۆیان. ئەمە گەورەترین گورزە لە کۆلۆنیالیزم و بریکارەکانی و باشترین وەڵامە بۆ ئەو پیلانانەی کە لە دژی کۆماری عێراق و نەتەوەی عەرەب و گەلی کورد دایانڕشتووە. بەم بۆنەیەوە شانازی خۆمان بە سەرکردایەتی پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی ڕادەگەیەنین، بە سەرۆکایەتیی سەرۆک و تێکۆشەری بەڕێز، ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر، کە تێگەیشتنێکی گەورەی بۆ پرسی کورد نیشان دا، بەسەر هەموو نەرێنییەکانی ڕابردوودا زاڵ بوو، و ئازایەتی و تێگەیشتنی لە چارەسەرکردنی پرسی کورد نیشان دا. مێژوو بە شانازی و شەرەفەوە ئەم دەستکەوتە گەورەیە تۆمار دەکات. ئێمەی پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی شانازی بە وەڵامدانەوە دەکەین. لەگەڵ هەموو ئەو هەنگاوە جددیانەی دەسەڵاتی نیشتمانی و پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی پلانیان بۆ دانابوو، پێکەوە گەیشتینە فۆرمولەی کۆتایی برایەتی نێوان نەتەوەی عەرەب و کورد. ئەم فۆرمولەیە شتێکی گەورەی ئاشکرا کرد: یەکەم: خەباتی هاوبەش لە دژی دوژمنانی نێوان نەتەوەی عەرەب و کورد و دووەم بەرجەستەکردنی ناوەڕۆکی ئینسانی نێوان نەتەوەی عەرەب و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی عەرەب. ئێمە زۆر دڵخۆش و ئاسوودەین بەم ئەنجامە، کە ئێمەی گەیاندۆتە قۆناغێکی نوێی برایەتی، کە لە ڕێگەیەوە دەتوانین ئەو دوو بزووتنەوەیە بەهێزتر بکەین و خەبات دژی کۆلۆنیالیزم و بریکارەکان لە ناوچەکەدا بەهێزتر بکەین.