عهبدولقههار ههولێری
وا دیارە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕووی جوگرافی و سیاسییەوە لە سەرەتای ساڵی 2026دا، بە قەیران و شەڕ گەمارۆ دراوە، هەندێک لەوانە، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بەیەکەوە گرێ دراون، ڕەنگە ببنە هۆی کەمبوونەوەی پەرەسەندن و کەمبوونەوەی ململانێکان، بێگومان بەبێ چارەسەرکردنی تەواو، یان لە ڕێگەی یەکلاکردنەوەی کاتییەوە کە دواتر دەتوانێت ڕێگە بۆ یەکلاکردنەوەی خۆش بکات. ڕەنگە هەندێکی تریش پەرە بە ململانێکان بدەن لە ڕووی سەربازی یان سیاسییەوە.
لە کەناراوەکانی دەریای ناوەڕاستدا، ئێمە شایەتی پەرەسەندن و کەمبوونەوەی ڕێژەیی شەڕی ئیسرائیلین کە لە غەززەوە دەستی پێ کرد و، پریشکی گەیشتە لوبنان و بێگومان تا کەرتی ڕۆژئاوا، کە لکاندنی (لە ڕێگەی تەواوکردنی جوولەکەکردنیەوە) وەک ئامانجی سەرەکی ئیسرائیل دەمێنێتەوە، بە ئامانجی نەهێشتنی ئەگەری چارەسەری دوودەوڵەتی لە داهاتوودا، وەک ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە بەرپرسانی ئیسرائیل، دووبارە و سێبارە ڕایانگەیاندووە. هیچ شتێک لەوە ڕوونتر ئاڵۆزی پەرەسەندنی دۆخی غەززە لە جێبەجێکردنی وەستانی قۆناغی دووەمی پلانەکەی ترامپ نیشان نادات. زۆرێک بە هۆکاری جیاواز ئامادە نین دان بەم شتەدا بنێن و هەوڵ دەدەن ئەو سەختیانەی کە بە تایبەتی لە لێکدانەوەکانی ئیسرائیل بۆ پلانی ترەمپ سەرچاوەیان گرتووە، دەرباز بکەن، بۆ ئەوەی چارەسەریان بکەن.
سەبارەت بە لوبنان، سیاسەتی ئیسرائیل وەک خۆی دەمێنێتەوە، بەردەوامە لە ئۆپەراسیۆنە کراوەکانی لە ڕووی جوگرافیا، هێزی ئاگرین و کاتییەوە ـ وەک ئەوەی ڕێککەوتنی ئاگربەست کە لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤دا جێبەجێکرا، تاکلایەنە بۆ لوبنان دەگونجێت. ئیسرائیل ئەمە دەبەستێتەوە بە چەک داماڵینی تەواوەتی حزبوڵڵای لوبنان، کە ئەگەر کەمترین قسە بکەین، لە ڕوانگەی ئیسرائیلەوە نە مومکینە و نە قبووڵکراو.
بڕیاری سنووردارکردنی بەکارهێنانی هێز بۆ دەسەڵاتە پەیوەندیدارەکانی لوبنان، وەک هەنگاوێکی بنەڕەتی بەرەو گەڕاندنەوەی دەوڵەت و ڕۆڵی شیاوی، لە چوارچێوەیەکی تەواو لوبنانیدا پەیڕەو دەکرێت، بەپێی خشتەی کاتی کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی لوبنانەوە دادەڕێژرێت. ئەمە هەڵوێستێکی فەرمییە کە پشتیوانییەکی بەرفراوانی جەماوەری هەیە، سەرەڕای ئەو سەختی و ئاستەنگانەی کە دانپێدانراون، بەڵام ئەم ئامانجە بە بەردەوامی دەستدرێژی ئیسرائیلی بەدی نایەت، ئەمەش تەنیا بابەتی سەر زەوی ئاڵۆزتر دەکات.
لە کەناراوەکانی دەریای ناوەڕاستیشدا، تەحەدایەکی بنەڕەتی ماوە: دەستپێکردن، بەهێزکردن و پشتگیریکردنی پرۆسەی گفتوگۆی نیشتمانی گشتگیر لە سووریا کە سەقامگیری کۆمەڵایەتی، لە ئەنجامدا سیاسی و ئەمنی بەرەوپێش دەبات. دیالۆگێک کە لەسەر بنەمای پرەنسیپی بەشداریکردن بۆ هەموو پێکهاتەکانی سووریا، ئەوەیە کە من پێی دەڵێم جۆرێک لە “تایفی سووریا”، هاوشێوەی ڕێککەوتنی تایفی لوبنانی ساڵی ١٩٨٩. سەرەڕای هەلومەرجی جیاواز لە نێوان ئەو دوو کەیسەدا، بەڵام وەک چارەسەری پێویست بۆ پشتیوانی لە سەقامگیری لە سووریادا دەمێنێتەوە.
لە ناوچەی بابولمەندەب و دەریای سوور کە گرنگییەکی گەورەی ستراتیژیی هەیە لە گەمەی گەلاندا، گەشبینین بەو دیالۆگە هەمەلایەنەی کە شانشینی سعودیە میوانداری و سپۆنسەری دەکات بۆ هەموو لایەنەکانی باشووری یەمەن، بۆ گەیشتن بە لێکتێگەیشتن و ڕێککەوتن لەسەر ئایندەی ناوچەکە. هەروەها سوودان بەدەست شەڕی بەردەوامەوە گیری خواردووە، کە پێکهاتە کۆمەڵایەتییە هەمەچەشنەکەی و بارودۆخی جیۆپۆلەتیکی وای لێ دەکات سەرنجڕاکێش بێت بۆ دەستێوەردان و ململانێکان. ئەوەی پێویستە کارکردنە لەسەر پاڵپشتیکردنی دەسەڵاتی نیشتمانی و بەهێزکردنی بەشداریکردن لە ڕێگەی دیالۆگەوە بۆ ئەوەی نەبێتە دووبەرەکییەکی کوشندە بۆ هەمووان.
یەکێکی دیکە لە خاڵە گەرمەکانی هەمان شانۆ پەیوەندی بە سۆماڵهوه هەیە، ئەو ناوچەیەی کە لە سۆماڵ جیا بووەتەوە. پێگەی گرنگی لەسەر ڕێڕەوی ئاوی ستراتیژی وای لێ دەکات، سەرنجڕاکێش بێت بۆ ململانێکان و بۆ بەهێزکردنی دابەشبوون و جیابوونەوە لە دەوڵەتی سۆماڵ. ئەمەش بە تایبەتی بۆ ئیسرائیل گرنگە، کە تاکە وڵاتی جیهانە کە دان بەم کۆمارەدا ناوە. هەروەها جێگەی سەرنجی ئەسیوپیایە کە بەدوای پێگەیەکدا دەگەڕێت لەسەر هەمان ڕێڕەوی ستراتیژی.
لە کەنداودا، دۆخی ناجێگیری نێوان ئێران و ئەمریکا و تا ڕادەیەکی کەمتر ڕۆژئاوا، بارگاوییەکی بەرزی ماوەتەوە، هەروەکچۆن دۆخی نێوان ئێران و ئیسرائیل، بەتایبەتی سەبارەت بە پرسی ئەتۆمی و مووشەکی بالیستیک و ڕۆڵی هاوپەیمانە جیاوازەکانی ئێران لە ناوچەکەدا. ئەگەری هێرشی نوێبوونەوەی ئیسرائیل، بە بەشداریی واشنتۆن یان بەبێ بەشداریی واشنتۆن، هێشتا نیگەرانییەکی جددییە. ئەمەش بەهۆی گۆڕانی هاوسەنگییە ناوچەییەکانەوە، بەتایبەتی دوای لەکیسچوونی هاوپەیمانەتییەکەی سووریا و ئێران و ئەو کاردانەوە بەرچاوانەی کردیە سەر ڕۆڵە ناوچەییەکەی ئێران.
بهگشتی ئەم ململانێیانه، کە بەشێکن لە “گەمەی گەلان” لە ناوچەکەدا، سیناریۆی جیاواز دەخەنە ڕوو، هەریەکەیان کاردانەوەی فرەلایەنەی خۆیان هەیە لە سەرانسەری جیهان.
سهرچاوه: الشرق الاوسط
اندبیندت العربیة
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ ململانێی بهردهوام و یەکلاکەرەوە
