سەردار قەدری/ بەریتانیا
وەک بەرگرییەکی کولتووری لە گۆڕەپانی ئەدەب و هونەردا هەندێک چەمک و بیرۆکە سەر هەڵدەدەن کە تەنیا بۆ چێژوەرگرتن نین بەڵکو وەک ئاوێنەیەکی ڕوون بۆ ڕەنگدانەوەی واقیع و وەک چەکێک بۆ بەرەنگاربوونەوەی ستەم دەردەکەون یەکێک لەو چەمکانەی کە لە قوڵایی مێژووی خەباتی مرۆڤایەتی لەپێناو ئازادیدا ڕەگ و ڕیشەی داکوتاوە چەمکی شانۆی ڕۆژنامەیە یان وەک لە جیهاندا ناسراوە نیوزپەیپەر شانۆ ئەم شێوازە هونەرییە تەنیا نمایشێکی سەر شانۆ نییە بەڵکو پەیامێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی قووڵە کە هەوڵدەدات بێدەنگی بشکێنێت و ڕاستییە شاراوەکان بخاتەڕووشانۆی ڕۆژنامە لە بنەڕەتدا داهێنانێکی گەورەی هونەرمەندی بەرازیلی ئۆگۆستۆ بۆواڵە کە لە چوارچێوەی شانۆی ستەملێکراواندا (Theatre of the Oppressed) پەرەی پێ دا لە سەردەمی دیکتاتۆرییەتی سەربازی بەرازیلدا کە سانسۆرێکی توند بەسەر ڕۆژنامە و میدیاکاندا سەپێنرابوو بۆواڵ و هاوکارانی ڕێگەیەکی نوێیان دۆزییەوە بۆ گەیاندنی هەواڵ و ڕاستییەکان بە خەڵک بەبێ ئەوەی بکەونە ژێر هەڕەشەی ڕاستەوخۆی دەسەڵاتەوە ئەمە تەنیا هەڵوێستێکی هونەری نەبوو بەڵکو ڕاگەیاندنی جەنگێکی نەرم بوو دژی بێدەنگکردنی دەنگە ئازادیخوازەکان و شاردنەوەی ڕاستییەکان لەژێر پەردەی پڕشنگداری درۆ و چەواشەکاریدائەم شێوازە هونەرییە بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بنەمای گۆڕینی دەقە نادرامییەکان کاردەکات وەک هەواڵەکانی ڕۆژنامە بەڵگەنامە فەرمییەکان و تەنانەت کتێبە پیرۆزەکانیش بۆ نمایشێکی شانۆیی زیندوو و کاریگەر ئامانج لێی تەنیا نیشاندانی هەواڵەکان نییە بەڵکو لێکدانەوە و شیکردنەوەی ئەو هەواڵانەیە کە بە شێوەیەکی ئاسایی لەناو پیت و دێڕەکاندا ون دەبن یان بە ئەنقەست دەشاردرێنەوە شانۆ دەبێتە تاقیگەیەکی گەورە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو پەیامە ژەهراوییانەی کە ڕۆژانە بە ناوی هەواڵی بێلایەنەوە بەسەر کۆمەڵگادا دەڕژێنرێن ئەمە هونەرێکە کە چاوی بینەر دەکاتەوە بۆ بینینی ئەو دەستە شاراوەیەی کە پەتەکانی ڕاگەیاندن دەجووڵێنێت لە ڕێگەی دوازدە تەکنیکەوە کە بۆواڵ دایڕشتوون شانۆی ڕۆژنامە دەتوانێت جەوهەری ڕاستی دەربخات یەکێک لەو تەکنیکە بەناوبانگانە بریتییە لە تەکنیکی خوێندنەوەی بەربەستکراو کە تێیدا هەواڵێک بە شێوەیەکی ئاسایی دەخوێنرێتەوە پاشان بە شێوەیەک دەخوێنرێتەوە کە تەنیا ئەو وشانەی کە مانایەکی سیاسی یان کۆمەڵایەتی قووڵیان هەیە دەخوێنرێنەوە و وشەکانی تر دەسڕێنەوە یان بە بێدەنگی تێدەپەڕێنرێن ئەمە وادەکات خوێنەر یان بینەر تەنیا لەسەر ئەو وشانە بوەستێت کە پەیامێکی شاراوەیان هەڵگرتووە وەک ئەوەی زێڕ لەناو خۆڵدا دەربکەوێت و ڕاستییەکی ڕووت و بێ گەرد ئاشکرا بکات تەکنیکێکی تر بریتییە لە تەکنیکی تەواوکردن کە تێیدا هەواڵێکی ناتەواو یان هەواڵێک کە بە ئەنقەست زانیارییەکی گرنگی لێ لابراوە لەسەر شانۆ نمایش دەکرێت و داوا لە بینەران دەکرێت کە ئەو زانیارییە ونبووە تەواو بکەن ئەمەش وا دەکات بینەر لە کەسێکی وەرگرەوە بگۆڕێت بۆ بەشداربوویەکی چالاک و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانەی لەلا دروست بێت ئەم تەکنیکە دەروونی مرۆڤ دەخاتە کار بۆ دروستکردنی لێکدانەوەی خۆی و ڕەتکردنەوەی ئەو لێکدانەوە ئامادەکراوەی کە میدیا دەیخاتە بەردەست هەروەها تەکنیکی ڕێکخستنەوەی مێژوویی هەیە کە تێیدا چەندین هەواڵی جیاواز لەسەر بابەتێکی دیاریکراو لە ماوەی چەندین ساڵدا کۆدەکرێنەوە و بە شێوەیەکی کرۆنۆلۆژی لەسەر شانۆ نمایش دەکرێن ئەمە وادەکات بینەر گەشەسەندنی کێشەیەک یان بەردەوامی ستەمێک بە درێژایی مێژوو ببینێت و لەوێدا دەستی دەسەڵات و میدیا لە شێواندنی مێژوودا ئاشکرا دەبێت ئەمە وەک گەشتێک وایە بەناو کاتدا بۆ دۆزینەوەی ئەو ڕاستییەی کە بە درێژایی ساڵان بە ئەنقەست شێوێنراوەبۆواڵ پێی وابوو کە شانۆی ستەملێکراوان بە گشتی و شانۆی ڕۆژنامە بە تایبەتی دەبێتە ئامرازێک بۆ گۆڕینی بینەر بۆ ئەکتەر یان وەک خۆی ناوی دەبرد ئاکتۆر (Spect-actor) واتە بینەرێکی چالاک کە تەنیا سەیری نمایشەکە ناکات بەڵکو بەشداریشی تێدا دەکات و دەتوانێت گۆڕانکاری لە ڕەوتی ڕووداوەکاندا بکات ئەم چەمکە فەلسەفییە لەسەر ئەو بیرۆکەیە وەستاوە کە مرۆڤی ستەملێکراو نابێت تەنیا قوربانی بێت بەڵکو دەبێت ببێتە خاوەنی چارەنووسی خۆی و بەشداری لە دروستکردنی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتیدا بکات شانۆی ڕۆژنامە لە ڕووی فەلسەفییەوە لەسەر ئەو بنەمایە وەستاوە کە میدیا بە تایبەتی ڕۆژنامەکان وەک ئامرازێکی دەسەڵات کاردەکەن بۆ کۆنترۆڵکردنی بیر و ڕای گشتی و شاردنەوەی ڕاستییەکان بۆواڵ پێی وابوو کە ڕۆژنامەکان تەنیا وێنەیەکی ڕووکەش و سادەی ڕووداوەکان پێشکەش دەکەن و جەوهەری کێشەکان ون دەکەن بۆیە شانۆ دەبێتە ئەو شوێنەی کە ئەم وێنە ڕووکەشە دەشکێنرێت و ڕاستییە تاڵەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و هەستیار دەخرێنە ڕوو ئەمە وەک هەڵدانی پەردەیەکی ئەفسووناوییە لەسەر چاوی خەڵک بۆ بینینی ئەو ڕاستییەی کە بە درێژایی ژیانیان لێی بێبەش بوون لە زۆر شوێنی جیهاندا شانۆی ڕۆژنامە وەک ئامرازێکی پەروەردەیی و سیاسی بەکارهاتووە لە ئەمریکای لاتین لە سەردەمی دیکتاتۆرییەتەکاندا بۆ هۆشیارکردنەوەی خەڵک لە مەترسییەکانی دەسەڵاتی ستەمکار و لە ئەوروپا و ئەمریکای باکووریش بۆ شیکردنەوەی کێشە کۆمەڵایەتییە ئاڵۆزەکان وەک ڕەگەزپەرستی نایەکسانی ئابووری و کێشەی ژینگە ئەم شێوازە هونەرییە بە تایبەتی بۆ ئەو کۆمەڵگایانە گرنگە کە تێیدا ئازادی ڕادەربڕین سنووردارە یان میدیای سەربەخۆ لاوازە لەوێدا شانۆ دەبێتە سەکۆیەک بۆ دەنگی بێدەنگەکان و قوربانییەکانی ستەم شانۆی ڕۆژنامە هەوڵدەدات ئەو بێلایەنییە درۆیینەی کە میدیا خۆی پێ دەرازێنێتەوە ئاشکرا بکات و نیشان بدات کە هەموو هەواڵێک بە شێوەیەک لە شێوەکان بۆچوون و ئاراستەیەکی سیاسی لە پشتەوەیەلە ڕوانگەیەکی ئەدەبییەوە شانۆی ڕۆژنامە دەتوانێت وەک شێوازێکی نوێی شیعر و پەخشان سەیر بکرێت کە تێیدا وشە سارد و بێ ڕۆحەکانی ڕۆژنامە دەگۆڕدرێن بۆ دەقێکی شانۆیی پڕ لە سۆز و هەست و جووڵە گۆڕینی ستایلی نووسین و ڕستەسازی ڕۆژنامە بۆ دیالۆگ و مۆنۆلۆگێکی شانۆیی وا دەکات کە وشەکان قورسایی و کاریگەرییەکی نوێ بەدەست بهێنن و چیتر تەنیا زانیاری نەبن بەڵکو ببنە بەشێک لە چیرۆکێکی گەورەتر ئەمە وەک ئەوە وایە کە ڕۆحێک بەبەر پیتە مردووەکاندا بکرێت و بیانکاتە هێمایەک بۆ ژیان و مانەوە و خەباتهەروەها شانۆی ڕۆژنامە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ چەمکی شانۆی زیندوو (Living Newspaper) هەیە کە ساڵانی سییەکانی سەدەی ڕابردوو، لە ئەمریکا سەری هەڵدا وەک بەشێک لە پڕۆژەی شانۆی فیدراڵی لەوێدا ئامانجەکە بریتی بوو لە هۆشیارکردنەوەی خەڵک لەسەر کێشە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی ئەو سەردەمە بەڵام جیاوازی سەرەکی لەوەدایە کە شانۆی ڕۆژنامەی بۆواڵ زیاتر جەخت لەسەر بەشداریکردنی بینەر و گۆڕینی دەقەکان دەکاتەوە لەکاتێکدا شانۆی زیندوو زیاتر نمایشێکی ئامادەکراو بوو شانۆی ڕۆژنامە لە قووڵایی فەلسەفییەوە هەوڵدەدات ستەمکار و ستەملێکراو لە یەک شوێندا کۆبکاتەوە و بینەر بکاتە دادوەرێک کە دەتوانێت بڕیار لەسەر ڕەوتی ڕووداوەکان بدات ئەمە جیاوازییەکی بنەڕەتییە کە شانۆی ڕۆژنامە دەکاتە چەمکێکی نوێ و زیندووئەم شێوازە هونەرییە وەک فێرگەیەکی گەورە وایە کە فێری مرۆڤ دەکات چۆن لەگەڵ دەقەکاندا بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە مامەڵە بکات و چۆن لە پشتی وشە بریقەدارەکانەوە ڕاستییە تاڵەکان ببینێت ئەمە تەنیا فێربوونی هونەر نییە بەڵکو فێربوونی ژیان و سیاسەت و مرۆڤایەتییە شانۆی ڕۆژنامە دەمانباتە ناو جیهانێکی نوێ کە تێیدا هەموومان دەتوانین ببینە نووسەر و دەرهێنەر و ئەکتەری چیرۆکی ژیانی خۆمان و چیتر بەندەی ئەو دەقانە نەبین کە دەسەڵات بۆمان دەنووسێتەوەلە کۆتاییدا شانۆی ڕۆژنامە بانگەوازێکە بۆ بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و هەڵوێست وەرگرتن لەبری وەرگرتنی بێ مەرجی زانیارییەکان داوا لە بینەر دەکات کە پرسیار بکات گومان بکات و لە پشتی ڕووکەشەوە بڕوانێت بۆ جەوهەری ڕاستییەکان ئەمەیش وادەکات کە شانۆی ڕۆژنامە وەک شێوازێکی هونەری نەمری بمێنێتەوە و لە هەر سەردەمێکدا کە میدیا و دەسەڵات هەوڵی شاردنەوەی ڕاستی بدەن وەک چرایەک ڕووناکی بخاتە سەر تاریکییەکان و ببێتە هێمایەک بۆ ئازادی و بەرگری کولتووری لە جیهانێکی پڕ لە زانیاری چەواشەکاریدا شانۆی ڕۆژنامە فێرمان دەکات کە چۆن وشەکان بکەینە کردەوە و چۆن لەناو پیتە ساردەکاندا گەرمی خەبات بدۆزینەوە ئەمە هونەری زیندووکردنەوەی ڕۆحە لەناو لاشەی وشەکاندا و گۆڕینی بێدەنگی بۆ هاوارێکی گەورە کە سنوورە جوگرافی و سیاسییەکان دەبڕێت و دەگاتە گوێی هەموو مرۆڤێکی ئازادیخواز.