عەبدولقەهار هەولێری/ هۆڵەندا
بۆچی سویسرا ئەڵقەی هاوسەرگیری ئەوروپی ڕەت دەکاتەوە؟ بێنە بەرچاوت کە لە خانوویەکدا بژییت کە دەکەوێتە ناوەڕاستی گەڕەکێکی نیشتەجێبوونەوە، بە مێژوویەکی دوورودرێژ و زمانێکی هاوبەش و بەرژەوەندییە ئابوورییە تێکەڵاوەکانەوە بەستراوەتەوە بە دراوسێکانتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تۆ بە توندی ڕەتی دەکەیتەوە بچیتە ناو “کۆمەڵەی خاوەن ماڵەکان” کە کاروباری گەڕەکەکە بەڕێوە دەبات. ئەمە ڕێک دۆخی سویسرایە؛ ئەو دوورگە سیاسییە سەربەخۆیەی کە لە دەریایەکی وڵاتانی یەکێتی ئەوروپادا هەڵدەفڕێت.
هەرچەندە نەخشەکە سویسرا وەک پارچە مەتەڵێکی ونبوو لە جەستەی یەکێتییەکەدا نیشان دەدات، بەڵام لە پشت ئەم نەبوونییەوە نهێنییەکان هەن کە تەنیا جوگرافیا تێدەپەڕن
1. مەتەڵەکەی بێلایەنی پیرۆز: نەک تەنیا سیاسەت، بەڵکو ناسنامە.
لە ساڵی ١٨١٥وە سویسرا سیاسەتی بێلایەنی چەکداری پاراستووە. بۆ سویسری، پەیوەست بوون بە یەکێتیی ئەوروپا بەپێویستی دەزانێت بە مانای گرتنەبەری سیاسەتێکی یەکگرتووی دەرەوە و بەرگری بێت، کە سویسرا بە “خیانەت” لە پرەنسیپی بێلایەنی دەزانێت کە لە وێرانکارییەکانی دوو جەنگی جیهانی کە دراوسێکانی وێران کرد، پاراستی.
2. دیموکراسی ڕاستەوخۆ: لەو شوێنەی کە گەل “ئیمپراتۆر” بێت.
سویسرا شانازی بە سیستەمی دیموکراسییە ناوازە ڕاستەوخۆکەی خۆیەوە دەکات، کە هەر هاوڵاتییەک دەتوانێت واژۆی پێویست کۆ بکاتەوە بۆ ئەوەی ناڕەزایەتی دەرببڕێت بەرامبەر بە یاسایەک یان پێشنیاری هەموارکردنەوەی دەستوور بکات.
یاساکانی یەکێتی ئەوروپا لە برۆکسل دادەڕێژرێن و بەسەر وڵاتانی ئەندامدا دەسەپێنرێن. سویسرییەکان ڕەتی دەکەنەوە یاسایەک لەلایەن “بیرۆکراسی ئەوروپایی”ـەوە دیکتەیان بۆ بکرێت کە لە شارۆچکە و گوندەکانیاندا دەنگیان لەسەر خۆیان نەداوە.
3. سەروەری دارایی: چیرۆکی فرانکی خۆڕاگر. لە کاتێکدا فەرەنسا و ئەڵمانیا و ئیتاڵیا وازیان لە دراوەکانیان هێنا لە بەرژەوەندی یۆرۆ، سویسرا وەک هێمای بەهێزی و سەقامگیریی ئابووری، بە فرانکی سویسریەوە چەسپا. پەیوەستبوون بەو یەکێتییەوە بە مانای لەدەستدانی کۆنترۆڵی سیاسەتی دراو دێت، ئەمەش نرخێکی زۆرە بۆ وڵاتێک کە بە یەکێک لە بەهێزترین وڵاتەکانی جیهان دادەنرێت.
4. نهێنی “ئیستسنای سویسری”: یەکێتی بێ…
ڕەنگە هەندێک پێیان وابێ سویسرا گۆشەگیرە، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە “ئەندامێکی تۆمارنەکراوە”. سویسرا بە زیاتر لە ١٢٠ ڕێککەوتنی دوولایەنەوە پەیوەستە بە یەکێتی ئەوروپاوە کە ڕێگەی پێ دەدات:
• بەشداری ناوچەی شنگن (ئازادی هاتوچۆ).
• دەستڕاگەیشتن بە بازاڕی تاکە ئەوروپی.
• هاوکاریی زانستی و ئەمنی.
بە سادەیی، سویسرا “باشترینی هەردوو جیهان”ـەکەی هەیە: سوودەکانی بازرگانیی ئازاد بەبێ پێدانی باج و سەروەری.
بە کورتی:
سویسرا “دژی” ئەوروپا نییە، بەڵکو پێش هەموو شتێک “بۆ خۆیەتی”. تێدەگات کە شوێنی جوگرافی و هێزی دارایی یەکێتی ئەوروپا ئەوەندەی وابەستەی یەکێتی ئەوروپا بێت، ئەمەش ڕێگەی پێ دەدات لە دڵی کیشوەرەکەدا بمێنێتەوە، بە دڵێکی تەواو سویسرییەوە.