حەیدەر عەبدولڕەحمان
ڕەسووڵ حەمزاتۆڤ (١٩٢٣-٢٠٠٣)، ئەو دەنگە ئەفسووناوییەی چیاكانی داغستان و ویژدانی زیندووی ئەدەبیاتی ڕووسی، تەنها شاعیرێك نەبوو كە تەنیا وشەكان لەسەر كاغەز بنەخشێنێت.
بەڵكو ئەو خاوەنی خەیاڵێكی بەرفراوان بوو كە وای كرد بەرهەمەكانی (چ شیعر و چ پەخشان) سنوری كتێبەكان ببڕن و بچنە نێو جیهانی سینەماوە.
پەیوەندی (حەمزاتۆڤ) بە سینەماوە پەیوەندییەكی ڕووكەش نەبوو، بەڵكو پەیوەندییەك بوو لە نێوان (وشەی زیندوو) و (وێنەی جووڵاو).
سینەماكاران زوو دركیان بەوە كرد كە نووسینەكانی (حەمزاتۆڤ) پڕن لە دیمەنی سینەمایی، پڕن لە ڕەنگ، دەنگ و هەستی مرۆڤایەتی.
كاتێك باسی فڕینی قوڵنگەكان، یان دیمەنی ژنێكی داغستانی، یان چیا سەختەكان دەكات، خوێنەر ڕاستەوخۆ وێنەیەكی جیاواز دەبینێت، كە پڕە لە دراما، ئەمەش كارئاسانیی بۆ دەرهێنەران دەكرد.
نووسینی سیناریۆ:
(حەمزاتۆڤ) تەنها سەرچاوەی ئیلهام نەبوو، بەڵكو خۆی بەشداری لە نووسینی سیناریۆی هەندێك لە فیلمەكاندا كردووە، یان بەوردی سەرپەرشتی كردوون تاوەكو ڕۆحیەتیی دەقە ڕەسەنەكە ون نەبێت.
گۆرانیی فیلمەكان:
زۆرێك لە شیعرەكانی (حەمزاتۆڤ) كراونەتە گۆرانی و لە فیلمە جەنگی و سۆزدارییەكانی یەكێتی سۆڤیەتدا بەكار هاتوون، كە بەناوبانگترینیان گۆرانی (قوڵنگەكان) ه.
(حەمزاتۆڤ) كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر سینەمای سۆڤیەتی و ڕووسی هەبوو، لێرەدا گرنگترین ئەو فیلمانە دەخەینە ڕوو كە لە بەرهەمەكانی ئەوەوە وەرگیراون:
١. فیلمی كچەچیایی (Goryanka) ١٩٧٥
ئەم فیلمە لەسەر بنەمای قەسیدەیەکی درێژی (حەمزاتۆڤ) بە هەمان ناو بەرهەم هێنراوە.
فیلمەكە باسی كچێكی گەنجی داغستانی دەكات بە ناوی (ئاسیات).
ئەم (ئاسیات)ـە ڕووبەڕووی كۆمەڵێ دابونەریتی كۆن دەبێتەوە و بە توندی ڕەتیان دەكاتەوە، دەیانەوێ ناچاری بكەن شوو بە پیاوێك بكات كە خۆشی ناوێت و لە منداڵییەوە بۆی دیاری كراوە (نەریتی بەشوو دانی بێشكە).
(ئاسیات) ئازایانە گوندەكەی بەجێ دەهێڵێت و دەچێتە شار بۆ خوێندن، ئەمەش ململانێیەكی گەورە لەنێوان دابونەریتی كۆن و ژیانی مۆدێرن دروست دەكات.
یەكێكە لە گرنگترین ئەو فیلمانەی باسی مافی ژنان دەكات لەكۆمەڵگایەكی وەك داغستان.
فیلمی (ئەفسانەیەك بۆ خۆشەویستەكەم) – ١٩٨٧
ئەم فیلمە زیاتر لەسەر بنەمای ئەفسانە و شیعرە مێژووییەكانی (حەمزاتۆڤ) دروستكراوە و باس لە ئازایەتی پاڵەوانانی داغستان دەكات بەرامبەر داگیركەران و ستەمكاران.
بەڵگەفیلمی درامی (داغستانی من)
ئەمە فیلمێكی نوێیە و شێوازێكی دۆكیۆدراما (بەڵگە فیلمی درامی)ی هەیە.
فیلمەكە گەشتێكە بەنێو ژیان و بیرەوەرییەكانی ڕەسووڵ حەمزاتۆڤدا، تێیدا تێكەڵەیەك لە ژیانی منداڵی، فەلسەفەی ئەو بۆ نیشتمان و جوانییە سروشتییەكانی داغستان دەبینرێت.
دەقەكانی كتێبی (داغستانی من) وەك مۆنۆلۆژ لە سەرتاپای فیلمەكەدا دەبیسترێن.
گۆرانی و فیلمی (قوڵنگەكان)
(قوڵنگەكان) باس لەوە دەكات سەربازە كوژراوەكان نەچوونەتە ژێر خاك، بەڵكو بوونەتە قوڵنگی سپی و دەفڕن
ئەم تێكستە بووە هەوێنی چەندین فیلمی جەنگی ـ كاتێك لەلایەن (مارك بێرنس)ـەوە كرایە گۆرانی، بووە بەشێك لە ناسنامەی سینەمای جەنگی لە ڕووسیا و لە چەندین فیلمدا وەك مۆسیقای دەق بەكارهاتووە بۆ بەرجەستە كردنی ئازاری جەنگ.
دەرهێنەرە دیارەكان
حەمزاتۆڤ لەگەڵ چەندین دەرهێنەری بەتوانای سۆڤیەتی كاری كردووە، كە توانیویانە ڕۆحی نووسینەكانی بگوازنەوە بۆ سەر شاشە، لەوانە:
1. ئیرینا پۆپلاڤسكایا
ئەم خانمە دەرهێنەرە ڕۆڵێكی سەرەكی هەبوو لە ناساندنی بەرهەمەكانی حەمزاتۆڤ بە سینەما. هەر ئەو بوو كە فیلمی (كچی چیایی)ـی دەرهێنا.
پۆپلاڤسكایا زۆر بەوردی كاری لەسەر وردەكارییەكانی ژیانی داغستان كردبوو، بەجۆرێك حەمزاتۆڤ خۆی زۆر سەرسام بوو بە فیلمەكە.
2. موراد ئیبراهیمبێكۆڤ:
یەكێكە لەو دەرهێنەرانەی كە سیناریۆی بۆ بەرهەمەكانی (حەمزاتۆڤ) نووسیوە و كاری دەرهێنانی بۆ كردووە، بەتایبەت لە فیلمە نوێیەكاندا كە هەوڵیان داوە لایەنە فەلسەفییەكەی حەمزاتۆڤ دەربخەن.
3. تەنگیز ئەبولادزە
دەرهێنەری گەورەی جۆرجیا ئەگەرچی ڕاستەوخۆ هەموو كارەكانی هی حەمزاتۆڤ نین، بەڵام شێوازی ڕیالیزمی سیحری لە فیلمەكانیدا زۆر نزیك بووە لەو كەشەی حەمزاتۆڤ لە كتێبی (داغستانی من)دا دروستی كردووە.
بە گشتی ئەو فیلمانەی لە بەرهەمەكانی حەمز اتۆڤەوە دروست كراون، چەند تایبەتمەندییەكیان هەیە:
_ دوورن لە دروشمی بریقەدار، نیشاندانی ژیانی خەڵكی سادە، شوانەكان، ژنانی چیا.
_ لە پشت هەر چیرۆكێك پەند و عیبرەتێك هەیە، پەیوەندیی بە سروشتی چیاكان، هەڵۆكان، ئەسپەكان و ڕووبارەكان بەشێكن لە كارەكتەری فیلمەكان.
_ پەیوەندیی ڕەسووڵ حەمزاتۆڤ و سینەما، پەیوەست بوو بە جیهانیكردنی كولتووری داغستان.
_ سینەما بووە هۆی ئەوەی ئەو داغستانە بچووكەی حەمزاتۆڤ هەمیشە باسی دەكرد، ببێتە جیهانێكی گەورە و هەموو مرۆڤایەتی بیبینێت.
_ ئەو سەلماندی كە دەكرێت شیعر تەنها وشە نەبێت، بەڵكو ببێتە ڕووناكی و وێنە لەسەر پەردەی سینەماكاندا.