قەلادزە
(قەلادزە) گێرنیکای کوردستانە، بەڵام هیچ پیکاسۆیەکی کورد دەرنەکەوتووە کە ئەم شارە وێرانە کە سەردەمانێک 25 هەزار کەسی تێدا دەژیا، بکاتە هێمای مرۆڤایەتی. وەک گوندی باسکی کە لە شەڕی ناوخۆی ئیسپانیادا لەلایەن لیجیۆنی کۆندۆری ئەڵمانیای نازییەوە وێران کرا، عێراقییەکان بە ڕوونی مەبەستیان بوو بە لێدانی قەڵادزە، بارەگای زانکۆ لە دەربەدەریدا، کە مەبەستیان بوو وانەیەک فێری ڕۆشنبیران بکەن.
نزیکەی کاتژمێر ٩:٣٥ خولەکی بەیانی ٢٤ی نیسان، دوو فڕۆکەی بۆمبڕێژکراوی بۆمب هاوێژی سوخۆی سو-٧ی ڕووسی لە ڕۆژئاواوە، بەدرێژایی میحوەری سەرەکی قەڵادزە، لەبەرئەوەی کورد موشەکی دژە فڕۆکەی نەبوو، شارەکە بەتەواوی بێ بەرگری بوو، ئەمەش یەکەم هێرشی ئاسمانی شەڕ بوو، خەندەق و پەناگەیەکی دیکە هەڵنەکرابوو. ڕزگاربووان دەڵێن هێرشەکە لە ماوەی نزیکەی سێ خولەکدا کۆتایی هات و ژمارەی کوژراوان گەیشتووەتە ١٣١ کەس و زیاتر لە ٣٠٠ برینداریش.
دوو هەزار کەس کوژراون
لە ١١ی ئاداردا شەڕ دەستی پێکرد و وا دیار بوو کورد دەستی باڵای بەدەستەوەیە. مەسعود بارزانی، بەرپرسی کاروباری سەربازی تەمەن 28 ساڵ و کوڕی چوارەمی فەرماندەیی هێزە سەربازییە کوردییەکان، مەزەندەی ئەنجامەکانی شەڕی کرد. هەروەها باسی له وه کردووه که زیاتر له 700 سەڕبازی عێراقی که 500 لەوانە ئەفسەڕ بوون و زۆربەیان کوردن، لەگەڵ 315 بەکرێگیراوی کورد له بەغدا پەیوەندیان بە شۆڕش کردووە .
سەرەڕای کەمی ژمارە چەک و تەقەمەنی، کورد بانگەشەی ئەوە دەکات کە زیاتر لە 100 تانک و زرێپۆشی عێراقی و نزیکەی 300 ئۆتۆمبێلی دیکەی لەناوبردووە. دەڵێن 23 فڕۆکەیان خستووەتە خوارەوە و زیانیان بە 16 فڕۆکە گەیاندووە، ئەمەش بەدیهاتووە، کورد دەڵێ، بە لەدەستدانی 200 کەسیان کە پێیان دەوترێت پێشمەرگە (بەواتایەکی ڕەسەن ئەوانەی ڕووبەڕووی مەرگ دەبنەوە) کوژراون و 400 بریندار . بەڵام بەهۆی هێرشە ئاسمانییەکانی عێراقەوە کە بە درێژایی کاتژمێرێک نزیکەی 500 گوند خاپوور بوون، نزیکەی 400 هاووڵاتی مەدەنی کوژران و 700 کەسیش برینداربوون. بە پشتبەستن بە سەردانێک بۆ چوار بەرە، پێدەچێت بانگەشەی کورد لانیکەم لەناو یاریگادا بێت.
مەرگە کوردستانی عێراق:
لە گفتوگۆیەکی دوای نیوەشەودا، کاتێک چامان دەخواردەوە و لەسەر ئەژنۆ لەسەر فەرشەکان لە خێمە دانیشتبووین، ئیدریس بارزانی، کوڕی سێیەمی سەرکردەی کورد، سەرۆکی ئەرکان، مۆڵەتی تێپەڕاندنی بۆ نووسین بۆ فیرقەی کاوەی حەسۆ میرخان، کە پاسەوانی میحوەری دوکان دەکات.
لەم سەفەرەدا ئیدریس بارزانی، کاک ئەحمەد یەکێک لە پاسەوانەکانی لەگەڵم بوو. کاک (برا گەورە) پێی وت: ژیانی ئەو ژیانی تۆیە. لە نیگای جددی دەموچاوی ئەحمەدەوە تێگەیشتم کە ئەوە زیاترە لە تەنها قسەکردن. ئەحمەد، لە عەشیرەتی بارزانییە، لە ڕاپەڕینی مەهاباددا لەگەڵ ئەو ژەنەراڵەدا بووە، کە مێرمنداڵێکی ١٦ ساڵان بووە.
بەم شێوەیە بە حاجی عومراندا تێپەڕین لەگەڵ یاقوب، مەسیحی نەستۆری و پیاوێکی خەڵکی کەرکوک کە جیپێک لێدەخوڕێ و بە درێژایی سنووری ئێران لەگەڵ ئاوە پەلەوەرەکانی زێی بچووکدا، بە کێڵگەکانی گوڵەبەڕۆژە و گەنم و گاڵەکی تازە پێگەیشتوودا تێپەڕین بۆ سەردەشت، پاشان بە کانی رەش (دەربەند) و دابەزین بۆ شارۆچکە چۆڵ و بۆردومانکراوەکەی قەڵادزێ کە سەردەمانێک ماڵی ٢٥ هەزار و ئێستا ٥ هەزار.
حەسۆ میرخان، پیاوێکی کورتە باڵا، سمێڵی ئەستوور و چرپەی چاوی و سنگی وەک کۆترێکی هەڵگر، فەرماندەیی دوو هەزار پێشمەرگە و هەزار و ٥٠٠ کەسی نافەرمی دەکات، کە ١٥٠ کەسیان تفەنگیان نییە. ماوەی هەشت ساڵە بەرپرسی ئەم کەرتەیە. ڕووبەڕووی 12 هەزار سەربازی فیرقەی 111ی عێراق دەبنەوە کە پاسەوانی بەنداوی دوکان دەکەن.
لەو کاتەوەی ئەم ڕاپۆرتە نووسراوە، کەتیبەیەکی زرێپۆشی عێراقی کەوتۆتە ناو قەڵادزە بە قوربانییەکی زۆری لێ کەوتۆتەوە ئێوارە نانمان لە بەر ڕووناکی فانۆسی نەوتی سپی لە باخچەی حەسو خوارد. پارچە مریشکی کبابی، کۆمەڵێک بەرخی سورکراوە، ناوپۆشی برنج، دۆشاوی تەماتە، برنجی پێچراو بە گەڵای مێو، و پلێتێک زەڵاتەی ورد وردکراو بە بەفری بڕاو لە شاخەکانەوە لە زستاندا ساردکرابووەوە. کۆمەڵەیەکی بەرزی نانی خۆڵەمێشی درشت و تەنک بە قەبارەی پلێتەکانی ئێوارە پێشکەش دەکرا، وەک، ماستاو بوو، تێکەڵەیەک لە ئاو و ماست کە لە شیری مەڕ دروستکرابوو.
حەسۆ کە تەمەنی 43 ساڵە بەڵام گەورەتر دەردەکەوێت، دەڵێت چێژی لە مانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەت نەبینیوە. کوردەکان بۆ ماوەی ساڵێک دەخرێنە ناو سوپای سوورەوە، پاشان ناچارکران کار بکەن و ڕێگەیان پێنەدرا بە ئازادی بجوڵێن. حەسۆ فێری زمانی ڕووسی بووە و تۆڵستۆی و ژیکۆڤ و تورکینۆڤ و سۆلژنیتسین خوێندووەتەوە.
حەسو وتی بەڵێ دەزانێ کە من ڕەزامەندی ئیدریسم هەیە بۆ ئەوەی بزانم کێ و چیم دەوێت، بەرەی دۆکان بەلای منەوە سەرنجڕاکێشە، ئەگەر مەدفەعێکی گەورەی هەبێت و فەرمانی لەناوبردنی بەنداوەکەی هەبێ دەتوانێت بەلافاو بەغدا لە ناو ببات، لەماوەی یەک کاتژمێردا دەمنێری بۆ بارەگای یوسف حەمەد فەرماندەی فەوجی چوار لە مەرگە.
دەمزانی ئەوە یەکەمجار نییە کورد ڕووبەڕووی لەو شێوەیە دەبێتەوە لە ماوەی ٤٠٠٠ ساڵ لە دوای دامەزراندنی شانشینی کۆتیۆمەوە. ئەم کوردانەش وەک ئامۆزا ئێرانییەکانیان موسڵمان بوون، بەڵام سامی نەبوون. ئەوان یارمەتی 10 هەزار زینۆفۆنیان دا و شەڕیان لەگەڵ ڕۆم و مەغۆل کرد و شەڕیان لەگەڵ نیو سەد پاشا و ئیمپراتۆردا کرد.
بەڵام سەرەڕای ناوبانگ و ناوبانگی شایستەی دڕندەیی کورد بە دەگمەن خاکی خۆی لە ناوچە شاخاوییەکان پڕ لە دار بەڕووی بە تەمان و کەوی قاچ سوور بەجێدەهێڵێت بۆ هەراسانکردنی دراوسێکانی. کورد کە بە پێی پەیمانی سیڤر لە ساڵی ١٩٢٠ بەڵێنی نەتەوەیەکی تایبەت بە خۆی پێدرابوو، کە هەرگیز جێبەجێ نەکرا، بەسەر پێنج وڵاتدا دابەشبوون. ناسیۆنالیستە کوردەکان دەڵێن لە تورکیا ٥ ملیۆن و لە ئێران ٤ ملیۆن و لێرە لە عێراق دوو ملیۆن و ٥٠٠ هەزار و لە سوریا ٦٠٠ هەزار و لە یەکێتی سۆڤیەت ١٥٠ هەزار، حکوومەت و کۆنەپەرستان دەڵێن ئەم ژمارانە زۆرن تورکیا کە بووە هۆی کۆمەڵکوژی و دیپۆرتکردنەوەی سەدان هەزار کورد، ئێستا سنوورەکانی بەڕووی کوردانی عێراقدا داخستووە.
کوردەکان لە ئێران باشتر بوون و ئێرانییەکان سنوورەکانیان بە کراوەیی هێشتەوە بۆ بازرگانی و لێشاوێکی کەمی چەک و تەقەمەنی بۆ شۆڕشگێرانی کوردی عێراق، زیاتر لە ٦٠ هەزار (زۆربەی ژن و منداڵ) وەک پەنابەر پەڕینەوە بۆ ئێران.
لە لایەکی ترەوە عێراقییەکان سەرەڕای باڵادەستیان لە چەک و کەرەستە و تەقەمەنی و بە تایبەت تانک و فڕۆکە (کە کورد هیچیان لەوانە نییە)، بەڵام ئیرادە یان توانای شەڕکردنیان نییە لە ناو دۆڵی شاخاویی کوردستان. بۆ ماوەی پێنج هەفتەی یەکەمی دوای هەڵگیرسانی شەڕەکە لە 11ی ئادار، بارانبارینی بەهاریی بەخوڕ ململانێکانی لە ئاستێکی نزمدا هێشتەوە، بەڵام لەگەڵ بۆردومانەکەی 24ی نیسان بۆ سەر شارۆچکەی قەڵادزە کوردی بێ بەرگری کە بەهۆیەوە 130 کەس کوژران، شەڕەکە توندتر بوو.
پێدەچێت پێشمەرگەی کورد باشترین شەڕگەری شاخ بێت لە جیهاندا. بە جۆرەها تفەنگی قەناس بەدەست و مارتینی-برۆنزی لی-ئێنفیڵد و کڵاشینکۆفی ڕووسی چەکدارکراون، دۆشکە کە لە عێراقییەکان گیراون، وەک بزنی شاخاوی لە لوتکەیەکەوە بۆ لوتکەیەکی تر دەرۆن. لە پێشەوە، لەسەر نان و چا شەکری زۆر وماست دەژین.
پێشمەرگە لەلایەن پیاوی نایابەوە سەرکردایەتی دەکرێت، هەندێکیان نزیکەی ٣٠ ساڵە لەگەڵ بارزانیدان. زۆرێک لە فەرماندەکانی فیرقە و کەتیبە لە زنجیرە شاخێکی دیاریکراودا خزمەتیان کردووە، بۆ ماوەی هەشت، ١٠ یان ١٢ ساڵ هەموو پێیەکی دەزانن. لە کاتێکدا کورد سێ بەرەی چەسپاوی هەیە، ئەوانیش بەرەی بارزان وباڵکایەتی و شەقڵاوە، کە پاشەکشەکردنیان تێدا ڕێگەپێنەدراوە، ململانێ لە زۆربەی ناوچەکاندا لە بنەڕەتدا یەکێکە لە هێزەکانی حکومەت، کە بە قورسی لە لایەن تانک و فڕۆکەوە پاڵپشتی دەکرێت، بەرەو سەرەوەی دۆڵەکە دەجوڵێن، کورد تا دەتوانێت زیانی گیانی دەگەیەنێت، دواتر دەکشێتەوە بۆ ناو شاخەکان بۆ هەراسانکردنی لایەن و پشتەوەی داگیرکەران.
ڕاپۆرت: سمیس همستن
وەرگێرانی لە ئینگلیزی: شێرکۆ حەبیب