سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
دەنگی تەنهایی گەشتێک بە ناو جیهانی مۆنۆدرامادا لە قووڵایی دەروونی مرۆڤەوە، لەو شوێنەی هەست و بیرەکان وەک شەپۆلی دەریا یەک لە دوای یەک دێن و دەچن، فۆرمێکی هونەری شانۆ سەری هەڵداوە کە بە ‘شانۆی مۆنۆدراما’ ناسراوە. ئەم فۆرمە، کە بە شانۆی تاکەکەسییش ناو دەبرێت، تەنها یەک ئەکتەر ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت و بە تەنیا چیرۆکێک دەگێڕێتەوە یان کارەکتەرێک بەرجەستە دەکات. لە سەرەتادا سادە دەردەکەوێت، بەڵام لە ڕاستیدا دەروازەیەکە بۆ قووڵاییەکی بێکۆتایی دەروونی مرۆڤ و گۆڕانکارییە فۆرمییەکانی شانۆ.
مۆنۆدراما مێژوویەکی دێرینی هەیە، لە شانۆی یۆنانی کۆنەوە تا دەگاتە شانۆی مۆدێرن و پۆستمۆدێرن، بەردەوام گەشەی سەندووە و خۆی نوێ کردووەتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی قووڵتر لەم جیهانە، پێویستە لە پێناسە، مێژوو، تایبەتمەندییەکان و، گرنگییەکانی لە شانۆی هاوچەرخدا بڕوانین. لە بنەڕەتدا، وشەی مۆنۆدراما لە دوو وشەی یۆنانییەوە سەرچاوەی گرتووە: “مۆنۆ” بە واتای تاک یان یەک و، “دراما” بە واتای نمایش یان کردار. بە سادەیی، مۆنۆدراما بریتییە لە نمایشێکی شانۆیی کە تەنها لەلایەن یەک ئەکتەرەوە پێشکەش دەکرێت. ئەم ئەکتەرە دەتوانێت ڕۆڵی یەک کارەکتەر بگێڕێت، یان چەندین کارەکتەر بەرجەستە بکات، یان تەنانەت وەک گێڕەرەوەیەک چیرۆکێک بگێڕێتەوە. جیاوازی سەرەکی ئەم فۆرمە لەگەڵ مۆنۆلۆگدا ئەوەیە کە مۆنۆلۆگ بەشێکە لە درامایەکی گەورەتر کە چەندین کارەکتەری تێدایە، لە کاتێکدا مۆنۆدراما خۆی لە خۆیدا نمایشێکی تەواوە و پێکهاتەیەکی سەربەخۆیە. مێژووی مۆنۆدراما دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمانی کۆن. تەنانەت لە شانۆی یۆنانی کۆنیشدا، هەرچەندە ژمارەی ئەکتەرەکان زۆر بوون، بەڵام هەندێک جار ئەکتەرێک بە تەنیا دیمەنێکی درێژی پێشکەش دەکرد کە دەتوانرێت بە جۆرێک لە مۆنۆدراما دابنرێت. لە سەدەی هەژدە و نۆزدەدا، مۆنۆدراما وەک فۆرمێکی شانۆیی سەربەخۆ لە ئەڵمانیا و فەرەنسا گەشەی کرد، بەتایبەتی لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕۆمانسیزمدا کە جەختی لەسەر دەروونی تاک و سۆزە قووڵەکان دەکردەوە. لەو سەردەمەدا، مۆنۆدراما زۆرجار لەگەڵ مۆسیقادا تێکەڵ دەبوو، وەک “مۆنۆدرامای مۆسیقایی” کە تێیدا ئەکتەر قسەی دەکرد و مۆسیقا وەک پاشبنەمایەک یان بۆ دەربڕینی سۆزەکان بەکاردەهات. لە سەدەی بیستەمدا، مۆنۆدراما گرنگییەکی زیاتری وەرگرت، بەتایبەتی لەگەڵ سەرهەڵدانی شانۆی ئەبسێرد و شانۆی پۆستمۆدێرن. نووسەرانی وەک ساموێل بێکێت لە شانۆنامەکانی وەک “Krapp’s Last Tape” و، کارەکتەرە تاکەکەسییەکانیان، سنوورەکانی مۆنۆدرامایان فراوانتر کرد و قووڵبوونەوەیەکی فەلسەفییان بەم فۆرمە بەخشی. لەم سەردەمەدا، مۆنۆدراما بووە ئامرازێک بۆ لێکۆڵینەوە لە تەنیایی مرۆڤ، قەیرانی ناسنامە و، بێمانایی بوون لە جیهانێکی ئاڵۆزدا. شانۆی مۆنۆدراما چەندین تایبەتمەندی و تەکنیکی هەیە کە وای لێ دەکات لە فۆرمەکانی تری شانۆ جیاواز بێت. یەکەم و گرنگترینیان، چڕبوونەوەیە لەسەر کارەکتەر. لە مۆنۆدرامادا، هەموو سەرنجێک لەسەر یەک کارەکتەرە. ئەمەش ڕێگە بە قووڵبوونەوەیەکی زۆر دەدات لە دەروونی کارەکتەرەکە، بیرکردنەوەکانی، سۆزەکانی و، ململانێ ناوخۆییەکانی. بینەر بە تەواوی لەگەڵ کارەکتەرەکەدا دەژیت و لە جیهانی ناوەوەی تێدەگات. تایبەتمەندییەکی دیکە پەیوەندی ڕاستەوخۆیە لەگەڵ بینەر. ئەکتەر لە مۆنۆدرامادا زۆرجار ڕاستەوخۆ قسە لەگەڵ بینەر دەکات، سنووری نێوان شانۆ و ژیانی ڕاستەقینە دەشکێنێت. ئەمەش هەستێکی نزیکبوونەوە و بەشداریکردنی زیاتر لای بینەر دروست دەکات، وای لێ دەکات هەست بکات بەشێکە لە چیرۆکەکە. هەروەها، بەکارهێنانی کەمترین دیمەن و پڕۆپس یەکێکی ترە لە تایبەتمەندییە دیارەکانی. بەهۆی ئەوەی سەرنج لەسەر ئەکتەر و دەربڕینەکانیەتی، مۆنۆدراما زۆرجار کەمترین دیمەن و پڕۆپس بەکار دەهێنێت. ئەمەش وای لێ دەکات کە زیاتر پشت بە توانای ئەکتەر و دەقی شانۆییەکە ببەسێت بۆ گەیاندنی پەیامەکە. هەندێک جار، تەنها یەک کورسی یان مێزێک دەتوانێت هەموو جیهانێک دروست بکات. گۆڕینی ڕۆڵ و دەنگ یەکێکی ترە لە تەکنیکە سەرەکییەکانی مۆنۆدراما. ئەکتەر لە مۆنۆدرامادا دەتوانێت بە خێرایی لە نێوان کارەکتەرە جیاوازەکاندا بگۆڕێت، تەنانەت ئەگەر ئەو کارەکتەرانە لەسەر شانۆ بوونیان نەبێت. ئەمەش لە ڕێگەی گۆڕینی دەنگ، جووڵەی جەستە، یان تەنانەت بەکارهێنانی پڕۆپسێکی سادەوە دەکرێت. ئەم توانایە وای لێ دەکات کە ئەکتەر جیهانێکی تەواو بە تەنیا دروست بکات. لە کۆتاییدا، گرنگی دەق و زمان لە مۆنۆدرامادا یەکلاکەرەوەیە. زمان دەبێتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ وێنەکێشانی دیمەنەکان، دەربڕینی سۆزەکان و، گێڕانەوەی چیرۆکەکە. وشەکان دەبێت بە وریاییەوە هەڵبژێردرێن بۆ ئەوەی کاریگەرییەکی زۆرترین دروست بکەن. لە شانۆی هاوچەرخدا، مۆنۆدراما گرنگییەکی تایبەتی وەرگرتووە و چەندین ڕۆڵی گرنگی دەگێڕێت. یەکێک لە گرنگترین ڕۆڵەکانی، لێکۆڵینەوەیە لە دەروونی مرۆڤ. مۆنۆدراما دەرفەتێکی ناوازە دەڕەخسێنێت بۆ لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ لە دەروونی مرۆڤ و ئاڵۆزییەکانی. لە ڕێگەی کارەکتەرێکی تاکەوە، دەتوانرێت باس لە بابەتگەلێکی وەک تەنیایی، قەیرانی ناسنامە، خەمۆکی، ترۆما و، ململانێ ناوخۆییەکان بکرێت بە شێوەیەکی کاریگەر و ڕاستگۆیانە. لە ڕووی ئابووری و پراکتیکییەوە، مۆنۆدراما زۆر گونجاوە. پێویستی بە ژمارەیەکی کەم لە ئەکتەر و دیمەن و پڕۆپس هەیە، ئەمەش وای لێ دەکات کە ئاسانتر بێت بۆ بەرهەمهێنان و نمایشکردن، بەتایبەتی بۆ گرووپە شانۆییە سەربەخۆکان یان لە کاتی قەیرانەکاندا. هەروەها، توانای گەشتکردن و گەیشتن بە بینەرانی جیاواز یەکێکی ترە لە خاڵە بەهێزەکانی. بەهۆی سادەیی پێکهاتەکەیەوە، مۆنۆدراما دەتوانێت بە ئاسانی لە شوێنە جیاوازەکاندا نمایش بکرێت، لە هۆڵی شانۆ گەورەکانەوە تا شوێنە بچووکەکان یان تەنانەت شوێنە نا-شانۆییەکان. ئەمەش وای لێ دەکات کە بتوانێت بگاتە بینەرانی جیاواز و پەیامەکانی بە شێوەیەکی فراوانتر بڵاوبکاتەوە. پەرەپێدانی تواناکانی ئەکتەر یەکێکی ترە لە سوودەکانی مۆنۆدراما. مۆنۆدراما تاقیکردنەوەیەکی گەورەیە بۆ تواناکانی ئەکتەر. ئەکتەر دەبێت بە تەنیا هەموو قورسایی نمایشەکە هەڵبگرێت و، ئەمەش وای لێ دەکات کە تواناکانی لە دەربڕینی سۆز، گێڕانەوە و، بەرجەستەکردنی کارەکتەردا پەرە پێبدات. زۆرێک لە ئەکتەرە گەورەکان بەشدارییان لە نمایشە مۆنۆدرامییەکاندا کردووە بۆ نیشاندانی تواناکانیان. لە کۆتاییدا، مۆنۆدراما دەتوانێت وەک ئامرازێک بۆ هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵایەتی و سیاسی بەکار هێنرێت. لە ڕێگەی چیرۆکی تاکەکەسێکەوە، دەتوانرێت باس لە کێشە گەورەکانی کۆمەڵگا بکرێت و بینەر هان بدرێت بۆ بیرکردنەوە لە واقیعەکەی و گۆڕانکاری تێیدا. شانۆی مۆنۆدراما، بە توانای قووڵبوونەوەی لە دەروونی تاک و دەربڕینی ئاڵۆزییەکانی بوون، وەک فۆرمێکی زیندوو و کاریگەری شانۆیی دەمێنێتەوە. هەرچەندە پێویستی بە توانایەکی زۆری ئەکتەر و دەقێکی بەهێز هەیە، بەڵام سادەیی پێکهاتەکەی وای لێ دەکات کە ببێتە ئامرازێکی بەهێز بۆ گەیاندنی پەیامە قووڵەکان و دروستکردنی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بینەردا. لە جیهانێکی پڕ لە ئاڵۆزی و تەنیاییدا، مۆنۆدراما دەتوانێت وەک ئاوێنەیەک خزمەت بکات بۆ ڕەنگدانەوەی ئەزموونە تاکەکەسییەکان و هاندانی بینەر بۆ بیرکردنەوە لە سروشتی بوونی خۆی. بەردەوامبوونی گەشەسەندنی ئەم فۆرمە شانۆییە نیشانەی ئەوەیە کە مرۆڤایەتی هەمیشە بە دوای ڕێگەی نوێدا دەگەڕێت بۆ دەربڕینی خۆی و تێگەیشتن لە جیهانی دەوروبەری.