وەرگێڕان: شێرکۆ حەبیب
بەشی چوارەم
تا ئێستا چەندین بەڵگەنامەی بەریتانیم بە ٧ بەش وەرگێڕاوەتەوە و بڵاوم کردۆتەوە، ئەوش وای لێ کردم خواستی گەڕان بەدوای بەڵگەنامەکانی دیکەدا کە باس لە مێژووی کورد و کوردستان دەکەن و پێشکەشی خوێنەرانم بکەم، بەتایبەتی ئەو نەوەیەی ئێستا کە هیچ کام لەو قۆناغانە نەژیاوەن، هەروەها توێژەرانی کاروباری کورد، چونکە لەوانەیە ئەو بەڵگەنامانە زانیاری یان نهێنی لەخۆ بگرن کە نهێنییان لێ دەرچووە و بۆ یەکەم جارە بڵاو دەکرێنەوە. زانیاریی زۆر هەیە کە کورد، هەروەها پیلانگێڕی نهێنی لە دژی کورد هەبوو کە زلهێزەکان تێیدا بەشدار بوون، لەوانە ئەمریکا، کە پرسی کورد لە چوارچێوەی بازنەی سیاسی خۆیدا و مافە نەتەوەییەکانی گەلی کورد بەلاوە گرنگ نەبوو، بەڵکو زیاتر لە ترسی بەرژەوەندییەکانی خۆی، گرنگی بە قوربانییەکان و ئەوەی بەسەر گەلی کورد لەو وڵاتانەی کوردستان دابەش بوو، گرنگی پێنەدا. دابەشبوونەکەش لە پێناو بەرژەوەندییەکانیاندا ئەنجام درا.
لە ڕێگەی ئەم بەڵگەنامانەوە وڵاتان یان کەسایەتییەک دەبینین کە بۆ ماوەیەک پشتیوانی دۆزی کوردیان کردووە، بۆ نموونە یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو. بەڵام لە ماوەی ساڵانی 1974-1975دا هۆکارێک بوون بۆ نسکۆی شۆڕشی کورد بەهۆی پاڵپشتیکردنیان لە حکومەتی عێراق بە چەک و شارەزا و هەروەها هاوکاری حزبی شیوعی عێراقی کە لەژێر فەرماندەیی یەکێتیی سۆڤیەتدا بوو، لەگەڵ ڕژێمی سەدام و هێرشکردنە سەر بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد.
لە نێو ئەو وڵات و کەسایەتیانەی کە پشتیوانییان لە چارەسەری ئاشتیانەی پرسی کورد کرد، جەمال عەبدولناسر، ڕێبەری عەرەب و سەرۆکی وڵاتی میسر و، شا حسێن بن تەلالی پاشای کۆچکردووی ئوردن لە ماوەی ساڵانی شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بوون.
هەروەها ئەم بەڵگەنامانە ئاماژەن بۆ نەبوونی ڕێککەوتنی خودی کورد، سەبارەت بەوەی کێ لەگەڵ حکومەت وەستابوو لە هێرشەکەی سەر کوردستان بۆ مشتێک دۆلار.
هەروەها ئەم بەڵگەنامانە ئاماژە بە کاریزمای باوکە ڕۆحییەکەی گەلی کورد ژەنەراڵ مستەفا بارزانی و تێکۆشانی بۆ مافەکانی گەلەکەی و چەسپاندنی سەقامگیری و برایەتی و ئاشتی دەکەن. بەڵگەنامەیەک هەیە کە بەڕاشکاوی ئاماژە بەوە دەکات کە حکومەتەکەی سەدام گەیشتبووە ئەو تێگەیشتنەی کە بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لەیەکتر جیا ناکرێنەوە و ئەگەر بارزانی نەبوایە کورد مێژوو نەدەبوو. هەر لەبەر ئەم هۆکارە سەدام و حکومەتەکەی بە هەموو شێوەیەک هەوڵیان دا بارزانی لە ڕێگەی پیلانی تیرۆرکردنەوە بە هەموو شێوەیەک یان لە ڕێگەی بەکرێگیراوانەوە کە ویژدانیان بە مشتێک دینار فرۆشت.
پەیوەندییەکانی دەرەوەی ئەمریکا، ١٩٦٤-١٩٦٨، بەرگی بیستویەکەم، ڕۆژهەڵاتی نزیک و نیمچەدوورگەی عەرەبی؛ یاداشتێک لە سکرتێری جێبەجێکاری وەزارەتی دەرەوەوە بۆ یاریدەدەری تایبەتی سەرۆک (ڕۆستۆ)
واشنتۆن، ١٦ی شوباتی ١٩٦٧
بابەت: نامەیەکی سەرکردەی کورد بارزانی بۆ سەرکۆمار
هاوپێچ نامەیەکی سەرکردەی کورد لە عێراق، ژەنەراڵ بارزانی، بۆ سەرکۆمار. نامەکە لەلایەن یەکێک لە لایەنگرانی سەرۆک ژەنەراڵ بارزانی، دکتۆر عوسمان، هێنرایە ئەمریکا و گەیەندراوەتە نووسینگەی وەزارەتی دەرەوە، لەوێ پێشوازی لەو نێردەی کورد دەکرێت.
لە نامەکەدا داوا کراوە کە ئەمریکا دەسەڵاتی خۆی بەکار بهێنێت بۆ هاندانی یەکلاییکردنەوەی دادپەروەرانە و بەردەوامی پرسی کورد لە عێراق، هاوکات داوای هاوکاریی پێویستی ماددی بۆ کورد دەکات. بە ڕاستی ڕۆبەرت سترۆنگ باڵیۆزمان لە عێراق ماوەیەکە بە شێوەیەکی تایبەت داوای لە حکومەتی عێراق کردووە، بەڵام چەندین جار، هەنگاوی زیاتر ناوە بۆ جێبەجێکردنی داواکارییە ڕەواکانی کورد لە چوارچێوەی سەروەریی عێراقدا. لە ساڵی ١٩٦٤ەوە بەرنامەیەکمان پاراستووە بۆ دابینکردنی خۆراکی زیادەی ئەمریکی بۆ پەنابەرانی کورد لە عێراق.
لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٦ـەوە ئاگربەستێکی دیفاکتۆ لەنێوان کورد و حکومەتی عێراقدا بەڕێوە چووبوو تا یەکلاییکردنەوەی هەمەلایەنە. لە کۆتایی ساڵی 1966 بارزانی یاداشتێکی بۆ سەرکۆماری عێراق نارد و کۆپییەکیشی هاوپێچ کرد بۆ نامەکەی بۆ سەرکۆماریش، گلەیی ئەوەی کرد کە ڕژێمی عێراق بە نیازپاکییەوە مامەڵەی نەکردووە لە جێبەجێکردنی ڕێکخستنەکانی ئاگربەست.
لە ڕاستیدا بەو پێیەی تا ئێستا بارزانی بە فەرمی وەڵامی حکومەتی عێراق نەداوەتە، پێشنیار دەکەین وەڵامی نووسراو بۆ نامەکەی بارزانی بۆ سەرکۆمار نەنێرێت. بەڵکو پێشنیار دەکەین کە بەرپرسێکی وەزارەتی دەرەوە لەسەر ئاستی نووسینگە بە شێوەی زارەکی دان بە وەرگرتنی نامەکەدا بنێت بەناوی سەرکۆمارەوە و دڵنیایی بداتە کوردەکان لە خەمی مرۆیی حکومەتی ئەمریکا، وەک لە ڕۆیشتنی بەردەوامی خۆراکی زیادە بۆ کوردە هەژارەکان لە عێراقدا دەردەکەوێت. وەڵامێکی لەم شێوەیە لەگەڵ مامەڵەی پێشوومان لەگەڵ نامەکانی بارزانیدا یەک دەگرێتەوە.
پەیوەندییەکانی دەرەوەی ئەمریکا، ١٩٦٤-١٩٦٨، بەرگی بیستویەکەم، هەرێمی ڕۆژهەڵاتی نزیک؛ نیمچەدورگەی عەرەبی
یاداشتێک لە جۆن دبلیو فۆستەر، ئەندامی ستافی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانییەوە، بۆ یاریدەدەری تایبەتی سەرۆک
واشنتۆن، ١٧ی تەمووزی ١٩٦٨
بابەت: کودەتای عێراق
تا بابەتەکان خۆیان یەکلایی نەبنەوە و تا زانیاری باشترمان دەست نەکەوێت ـ نوێنەرایەتیمان لە بەغدا نییە ـ مەحاڵە بزانین کاریگەریی کودەتاکەی شەوی ڕابردوو چییە. تەنانەت ناتوانین ئیدیعای سەرکردەکانی کودەتاکە بۆ پشتیوانی سەربازی پشتڕاست بکەینەوە.
هەڵسەنگاندنی سەرەتایی لەناو کۆمەڵگەی هەواڵگریدا ئەوەیە کە ئەو گروپە نوێیە – بە ڕواڵەت بەعس- لە گروپەکانی پێش خۆی قورستر دەبێت، بەڵام لەم قۆناغەدا، کەس نازانێت تا چەند توندڕەو دەبن. تا ئێستا ڕیتۆریکەکانیان بە پێوەرەکانی عێراق تاڕادەیەک مامناوەند بووە، بەڵێنی چاکسازی ئابووری و حکومەتێکی ڕاستگۆ و چارەسەری “ژیرانە” بۆ کێشەی کورد و یەکگرتوویی عەرەبەکان لە بەرامبەر هەڕەشەکانی زایۆنی و ئیمپریالیزمدا داوە. لە لایەکی ترەوە ئەگەر بەڕاستی ئەو کەسانە بەعسی بن، مەیلیان ئەوە دەبێت کە عێراق لە فەتح و سوریا و سۆڤیەت نزیک بکەنەوە. لە ڕوانگەی ئێمەوە گرنگترین پرسیار ئەوەیە ئایا بەردەوام دەبن لە پاڵپشتی عێراقی شا حوسێن؟ عێراق نزیکەی 25هەزار سەربازی لە ئوردن هەیە و دەتوانێت بە ئاسانی ژیانی شا قورس بکات.
جۆن
سەرچاوە: کتێبخانەی جۆنسۆن، فایلی ئاسایشی نیشتمانی، فایلی دەوڵەت، عێراق، تەلەگرام و یاداشتەکان، بەرگی یەکەم. 1، 12/63-7/68. نهێنی
کودەتایەکی سەربازی بە شێوەیەکی مەجازی بێ خوێن لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ١٧ی تەمووزدا ڕژێمی سەرۆک عارفی ڕووخاند، ئەنجومەنی نوێی فەرماندەیی شۆڕش لە کاتژمێر ٧:٠٠ی بەیانی دەسەڵاتی ڕەهای گرتە دەست و بە کۆی دەنگ جێگری سەرۆکی پێشوو ژەنەراڵی خانەنشینکراو ئەحمەد حەسەن بەکر وەک سەرکۆمار هەڵبژارد. دواتر ڕادیۆی بەغدا ڕایگەیاند کە عارف سەرۆکی پێشووی عێراق خانەنشین کراوە و دیپۆرت کراوە “بۆ ئەوەی پەیوەندی بە خێزانەکەیەوە بکات” لە ئینگلتەرا. (بۆ تورکیا، نەک ئینگلتەرا – تێبینی وەرگێڕ) یاداشتی هەواڵگری ژمارە ٥٦١، ١٧ی تەمووز؛ بەڕێوەبەرایەتی ئەرشیف و تۆمارە نیشتمانییەکان، RG 59، فایلە ناوەندییەکان 1967-69، POL 23-9 IRAQ
حکومەتی عارف پێشکەوتنێکی کەمی لە جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی ئاگربەستی حوزەیرانی ١٩٦٦دا بەدەست هێنا. بارزانی ڕەتی کردەوە سوپاکەی هەڵبوەشێنێتەوە تا حکومەتی عێراق بەڵێنەکانی سەبارەت بە سنووردارکردنی ئۆتۆنۆمی کورد لە باکوور و نوێنەرایەتی ڕێژەیی کورد لە پەرلەمانی عێراق کە تا ئێستا پێک نەهاتووە و هەڵوەشاندنەوەی هێزە ناڕێکەکانی دژە حکومەتی بارزانی جێبەجێ نەکات. هاوکات هێزەکانی بارزانی کۆنترۆڵی کاریگەریان بەسەر باکوردا پاراست و لەم دواییانەشدا بەڵێننامەی نوێکردنەوەی هاوکاریی سەربازی و دارایی مسۆگەر کرد.