سەرۆکی ئەفریقای باشوور جەخت لەسەر گرنگی فرەلایەنی دەکاتەوە بۆ چارەسەرکردنی ئاستەنگە جیهانییەکان لە کردنەوەی لوتکەی G20

شۆرش عەزیز سورمێ
سیریل ڕامافۆسا، سەرۆکی ئەفریقای باشوور ڕۆژی شەممە لە شاری جۆهانسبێرگ لە میانی کردنەوەی لوتکەی گروپی ٢٠ ڕایگەیاند کە فرەلایەنی و هاوبەشی نێوان گەلان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە جیهانییەکان زۆر گرنگە. جەختیشی لەوە کردەوە کە پەسەندکردنی بەیاننامەیەکی هاوبەش لەلایەن سەرکردەکانەوە ڕەنگدانەوەی توانای هاوکاری نێودەوڵەتییە بۆ بەدەستهێنانی ئەنجامی بەرجەستە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە سەرۆکی ئەمریکا لە لوتکەکەدا ئامادەنەبووە.
لە میانی کردنەوەی لوتکەی گروپی ٢٠ کە لەلایەن دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکاوە بایکۆت دەکرێت، سیریل ڕامافۆسای سەرۆکی ئەفریقای باشوور جەختی لە گرنگی فرەلایەنی کردەوە وەک ئامرازێک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە جیهانییەکان. ڕامافۆسا وتی: “ئەو هەڕەشانەی کە ڕووبەڕوومان دەبنەوە تەنها لە ڕێگەی هاوکاری و هاوبەشییەوە دەتوانرێت ڕووبەڕوو ببنەوە” و دووپاتیکردەوە کە پەسەندکردنی بەیاننامەیەکی هاوبەش لەلایەن سەرکردەکانی ئامادەبووەوە “نیشانەیەکی گرنگە کە فرەلایەنی دەتوانێت ئەنجامەکان بەدەستبهێنێت، و لە ئێستاوە دەیانگەیەنێت”.
سەرکردەکانی گروپی بیست کە گەورەترین ئابووری جیهان پێکدێت، ڕۆژی شەممە لە باشووری ئەفریقا کۆدەبنەوە، ئەمەش لە هەوڵێکدا بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن لەسەر ڕەشنووسی بەیاننامەیەک کە بەبێ بەشداری ئەمریکا داڕێژراوە، ئەمەش هەنگاوێکی سەرسوڕهێنەرە کە بەرپرسێکی باڵای کۆشکی سپی بە “شەرمەزارکەر” وەسفی کرد. شایانی باسە شاندەکانی جی ٢٠ پێش کۆبوونەوەی لوتکەی کۆتایی هەفتەی ئەم هەفتەیە لە جۆهانسبێرگ، کە گۆڕانی کەشوهەوا بڕگەیەکی سەرەکی بەرنامەی کارە، لەسەر ڕەشنووسی ڕاگەیاندنی سەرکردەکان ڕێککەوتن. چوار سەرچاوەی ئاگادار لەو بابەتە ڕۆژی هەینی ڕایانگەیاند کە ڕەشنووسەکە بەبێ ئەوەی داوای کۆدەنگی لەگەڵ ئەمریکا بکەن ئامادە کراوە.
یەکێک لەو سەرچاوانە درەنگانی ڕۆژی هەینی پشتڕاستی کردەوە کە ڕەشنووسەکە ئاماژە بە گۆڕانی کەشوهەوا لەخۆدەگرێت، سەرەڕای ناڕەزایەتییەکانی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، کە ئەو کۆدەنگییە زانستییە دەخاتە ژێر پرسیارەوە کە گەرمبوونی جیهان بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤەوەیە.
ترەمپ ئاماژەی بەوە کردووە کە بایکۆتی لوتکەکە دەکات بەهۆی ئەو بانگەشانەی کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بێناوبانگ دەکرێن کە دەڵێن حکومەتی وڵاتی میواندار کە زۆرینەی ڕەشپێستەکانە، کەمینەی سپی پێستەکان دەچەوسێنێتەوە. هەروەها سەرۆکی ئەمریکا کارنامەی وڵاتی میوانداریی ڕەتکردۆتەوە کە بریتییە لە پەرەپێدانی هاودەنگی و یارمەتیدانی وڵاتانی تازەپێگەیشتو بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ کارەساتەکانی کەشوهەوا و گواستنەوە بۆ وزەی پاک و کەمکردنەوەی باری قەرزە زیادەڕۆییەکانیان. بایکۆتی ئەمەریکا ڕێگری لە پلانەکانی سەرۆک سیریل ڕامافۆسا کرد بۆ بەرەوپێشبردنی ڕۆڵی ئەفریقای باشوور لە پتەوکردنی دیپلۆماسی فرەلایەنە، بەڵام هەندێک لە شرۆڤەکاران پێشنیاریان کرد کە ئەگەر ئەندامانی دیکە کارنامەی لوتکەکە پەسەند بکەن و پێشکەوتن لە بەیاننامەیەکی جەوهەریدا بەدەستبهێنن، دەتوانێت لە بەرژەوەندی ئەو کار بکات.
ڕوون نەبوو کە چ ئیمتیازێک پێویستە لەسەر زمان بکرێت بۆ ئەوەی هەمووان بخرێنە ناو زمانەکەوە. ئەمریکا ناڕەزایەتی دەربڕیبوو بەرامبەر هەر باسێک لە کەشوهەوا یان وزەی نوێبووەوە لە گفتوگۆکەدا و ئەندامانی دیکەش زۆرجار ڕەخنەیان دەربڕی.
سێ لە چوار بابەتی سەرەکی کارنامەی پلان بۆ داڕێژراوی ئەفریقای باشوور پەیوەندییان بە گۆڕانی کەشوهەوا هەیە: ئامادەکاری بۆ کارەساتەکانی پەیوەست بە کەشوهەوا، پارەدارکردنی گواستنەوە بۆ وزەی سەوز، و دڵنیابوون لەوەی کە زیادبوونی خواست لەسەر کانزاکانی زەوی دەگمەن سوودی بۆ بەرهەمهێنەران دەبێت.
بڕگەی چوارەم پەیوەندی بە سیستەمی قەرزکردنی دادپەروەرانەترەوە هەیە بۆ وڵاتانی هەژار.
ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٢٦دا میوانداری لوتکەی گروپی ٢٠ دەکات و ڕامافۆسا ڕایگەیاند کە دەبێت سەرۆکایەتی سووڕاوە ڕادەستی “کورسییەکی بەتاڵ” بکاتەوە.
سەرۆکایەتی ئەفریقای باشوور پێشنیاری کۆشکی سپی بۆ ناردنی بەرپرسی کاروباری ئەمریکا بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆکایەتی گروپی ٢٠ ڕەتکردەوە.