نورەدین جاف
وێنەی شیعری، ئەو تەکنیکەیە شاعیران بۆ دروستکردنی وێنە و پێشنیاری دەروونی لە مێشکی خوێنەردا بەکاری دەهێنن، پشت بە زمانی مەجازی و تەمسیل و مێتافۆر دەبەسن. ئەم وێنانە ئامانجیان دەربڕینی هەست یان بیرۆکەی ئاڵۆزە بە شێوەیەکی بینراو و جوانکاری.
تیشک دەخەمە سەر ئەو توخمانەی کە لە شیکردنەوەی تابلۆکەدا بۆتانی باس دەکەم: ژن، هەنار، شەمشەمەکوێرە و کەشوهەوای سوریالیزم.
وێنەی شیعری:
“لە شەوێکی شیندا، ڕۆحێکی مەڕمەڕ بە هەڵواسراو لە نێو لقوپۆپەکانی درەختێکدا هەڵواسراوە، خەونەکەی ئاگرێکە.”
خوێنی هەنارێک، شەپۆلاوی، زەوی بە سووری ئەبەدیەت و ئاهی نهێنییەکان پەڵە دەکات.
شەمشەمەکوێرە ڕەشەکان ئاسمانی بێدەنگی دەبڕن، باڵەکانیان سێبەرن، پاسەوانی دەکەن لە چارەنووس.
چاوەکانی، دەریایەکی خەم و بێبن، ئەبەدیەت و شیعر لە باوەش دەگرن.
جەستەیەک هەڵواسراوە، وەک زەنگێکی هەڵواسراو، لەدایکبوونی بەیانی لە خۆڵەمێشی ماڵەوە ڕادەگەیەنێت”.
شیکردنەوەی وێنەی شیعری لە هونەری شێوەکاریدا:
بابەت:
ژن: “ڕۆحێک لە مەڕمەڕ”، دەربڕینی جوانی ناسک و هێزی ناوەوە.
هەنار: “خوێنی هەنارێک”، ژیان و مردن، جوانی و ئازار بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
شەمشەمەکوێرە: “شەمشەمەکوێرەی ڕەش”، کەشێکی نهێنی و هەڕەشە زیاد دەکات.
پاشخان: “شەوێکی شین” و “ئاسمانێکی بێدەنگی”، کەشێکی نهێنی و دراما دروست دەکەن.
دار: “لقەکانی دار”، نوێنەرایەتی پەیوەندی نێوان زەوی و ئاسمان، ژیان و مردن دەکات.
سوریالیزم: بەکارهێنانی وشەی چاوەڕواننەکراو (ڕۆحێک لە مەڕمەڕ، خوێنی هەنار) و پێکهاتەی ناتەقلیدی (ڕۆحێکی هەڵواسراو).
هێما: بەکارهێنانی هێماکانی (ژن، هەنار، شەمشەمەکوێرە) بۆ دەربڕینی مانای قووڵتر.
وێنەی هەستیاری: بەکارهێنانی ئەو وشانەی کە هەستەکان (شین، سوور، ڕەش، زەنگۆڵە) ورووژێنن. داڕشتن:
هاوسەنگی: هەوڵێکە بۆ دروستکردنی هاوسەنگی لە نێوان ئایەتەکاندا، لەگەڵ دووبارەبوونەوەی هەندێک وشە و بیرۆکە.
جووڵە: بەکارهێنانی کرداری (هەڵواسراو، شەپۆل، خاچ، باوەشکردن، هەڵواسراو) بۆ دروستکردنی هەستی جووڵە.
قووڵی: بەکارهێنانی زمانی مەجازی بۆ دروستکردنی قووڵی مانا.
ڕەنگ:
شین: نوێنەرایەتیی خەم و نهێنی دەکات.
سوور: نوێنەرایەتیی ژیان و مردن و سۆز دەکات.
ڕەش: نوێنەرایەتیی تاریکی و نهێنی و مردن دەکات.
مەڕمەڕ: نوێنەرایەتیی سپیایی و پاکی و جوانی دەکات.
پەیام و مەبەست:
دەربڕینی هەستەکان: دەربڕینی هەستی دڵتەنگی و نهێنی و هیوا.
بیرکردنەوە وروژێنەر: بانگهێشتکردنی خوێنەر بۆ بیرکردنەوە لە مانای ژیان و مردن.
جوانی: دروستکردنی وێنەیەکی شیعری جوان و جوڵاو.
وێنەی شیعری، بە گرنگیدان و، تیشکخستنەسەر وردەکاری و قووڵایی زیاتر:
“لە شەوێکی شیندا، ڕۆحێکی مەڕمەڕ بە هەڵواسراو لە نێو لق و پۆپەکانی درەختێکدا هەڵواسراوە، خەونەکەی ئاگرێکە.”
خوێنی هەنار دەڕژێت، وەک شلەمەنییەکی سوور، ئاودانی ڕەگی زەوی و زیندووکردنەوەی نهێنییەکان.
شەمشەمەکوێرە ڕەشەکان، بە باڵەکانی ڕەنگەوە، چیرۆکی چارەنووس لە ئاسمانی بێدەنگیدا دەکێشن.
چاوەکانی کە ئاوێنەیەکن بۆ جیهانێکی خەم، ئەبەدیەت و شیعر و مانگەکان لە باوەش دەگرن.
جەستەیەک هەڵواسراوە، وەک زەنگێک کە مژدەی بەیانی دەدات، لە خۆڵەمێشی ماڵەوە، ڕووناکییەک لەدایک دەبێت، نیشانەکان دەگڕێنێتەوە.
با نهێنیی دارەکان دەچرپێنێت و، زەوی یادەوەرییەکانی ماڵەکە وەردەگرێت”.
شیکاری زیاتر:
“دەڕژێت، وەک شلەمەنییەکی سوور”: وێنەیەکی هەستیاری بەهێزە کە کاریگەری خوێن گەورەتر دەکات.
“ڕەگەکانی زەوی ئاو دەدات، و نهێنییەکان زیندوو دەکاتەوە”: ئەمەش بیرۆکەی سووڕی ژیان و پەیوەندی بە زەویەوە بەهێز دەکات.
“بە باڵی ڕەنگەوە”: ئەمەش کوالیتییەکی هونەری بە شەمشەمەکوێرەکان دەبەخشێت، وەک ئەوەی چیرۆک دەکێشن.
“شیعر و مانگ”: ئەمەش مەودای ئەو شتانە فراوانتر دەکات کە چاوەکان لە باوەشی دەگرن، توخمێکی ڕۆمانسی زیاد دەکات.
“ڕووناکییەک لەدایک دەبێت، شیعرەکان دەگڕێنێتەوە”: ئەمە ئاماژەیە بۆ هیوا و لەدایکبوونەوە.
“با، نهێنیی درەختەکان دەچرپێنێت”: ئەمەش ژینگە بە ژیان دەگەیەنێت و دەیکاتە بەشداربووی ئەو بۆنەیە.
“زەوی یادەوەرییەکانی ماڵ وەردەگرێت”: ئەمە ئاماژەیە بۆ یادەوەری و مێژوو و پەیوەندی بە خاکەوە.
گۆڕانکارییەکانی بەدواداچوون:
زیادبوونی وێنەی هەستیاری: بەکارهێنانی وشەی وەسفکەرتر، وەک “لێشاو”، “وەک شلەمەنی” و “ڕەنگ”. قووڵکردنەوەی هێماسازی: زیادکردنی مانای نوێ بۆ هێما هەبووەکان (زەوی، با).
زیادکردنی توخمێکی هیوا: تیشک خستنە سەر بیرۆکەی نوێبوونەوە و لەدایکبوونەوە.
کارلێککەرترکردنی شیعرەکە: بەشداریکردنی ژینگەی دەوروبەر (با، زەوی) لە ڕووداوەکەدا.
وێنەسازیی شیعری، یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی دەقێک کاریگەرتر و سەرنجڕاکێشتر بێت، هەروەها بەشدارە لە گەیاندنی هەستەکان بە قووڵی.
وێنەکان وەک زمانێک خزمەت بە هەستەکانی خوێنەر دەکات. نووسەر بە بانگەوازکردنی ئەم هەستانە لە ڕێگەی سوون (دەستلێدان)، تام، دەنگ، بۆن و بینین، تێگەیشتنێکی قووڵتر لە ئەزموونی مرۆڤ پێشکەش دەکات و لە ڕێگەی ئەزموونێکی هەستیاری هاوبەشەوە لەگەڵ خوێنەردا پەیوەندی دەکات.
وێنەسازی ئەو ناوەیە کە بەو توخمانەی شیعر دەدرێت کە هەستەکان دەوروژێنن. هەرچەندە “وێنە” هاوواتای “وێنە”یە، بەڵام مەرج نییە وێنەکان تەنیا بینراو بن؛ هەریەکێک لە پێنج هەستەکە (بینین، بیستن، سوون (دەستلێدان)، چەشتن (تامکردن)، بۆنکردن) دەتوانێت وەڵامی ئەو شتانە بداتەوە کە شاعیر دەینووسێت.