لیلیان فازڵ حەیدەر
توندوتیژی دژی ئافرەت دێتە پێناسەکرن کە ڕەفتارێکی توندوتیژە دێتە بەکارهێنان دژی ئافرەت، بریتییە لە کارێکی توندوتیژ، چ لە لایەنی دەروونی یان جەستەیی بێت، کە بە چ شێوەیەک بێت زیان دەگەیەنێتە وی و کۆمەڵگەی و کاریگەری دەکاتە سەر تەندروستیی وی. هەزاران ئافرەت لە هەمی جیهان تووشی توندوتیژی دەبن هەر ساڵ ژ لایەن هاوژینی یان باب یان کوڕ یان برا یان کەسانی نەناس. بەکارهێنانی توندوتیژی دژی ئافرەت، ئافرەت هێزی خو ژ دەست دەدات و هەست دەکات کە باڵندەیەک نییە ئازاد بژیت و بڕیاری ژیانا خو بدات و هەردەم هەست بە ترسی و ناخۆشی دەکات. توندوتیژی کاریگەری لە سەر ئافرەت بە تەنها ناکات، بەڵکوو لە سەر خێزان و جڤاکی بە شێوەیەکی بتایبەتی دەکات. توندوتیژی پەیوەست نییە بەس بە لیڤیلی جڤاکی یان ئاین یان تەمەن یان ڕەگەز، بەڵکوو دیاردەیەکی جیهانییە هەمی ئافرەت تووشی دەبێت.
ساڵانە لە 25ی نۆڤەمبەر هاتیە دەستنیشانکرن وەک ڕۆژا بەرهەنگاربوونا توندوتیژیی دژی ئافرەتان. دەست پێدەکات ژ 25ی نۆڤەمبەری کوو بۆ 16 ڕۆژان بەردەوام دەبێت و ل ڤان 16 ڕۆژان دا ل هەمی جیهان و تایبەتی ل کوردستان چەندین کۆنفرانس و سیمینار و هزاران کار و چاڵاکییێن جۆراوجۆر و مەراسیم دێتە ئەنجامدان بۆ دیارکرنا کریارێت نامرۆڤایەتی ئەویت دژی ئافرەت دێنە کرن و دانانا چەندین پێشنیار و بەدواداچوون و زانیاریان.
زۆر جۆرێت توندوتیژی هەن وەک یا (جەستەیی و دەروونی و یا سێکسی و شووکردن ب زۆری و دەستدرێژیی سێکسی و سینەتکرنا کچان و بازرگانییا ب ئافرەتان و هەروەسا توندوتیژییا خێزانی). وە هەروەسا ڕەنگی پرتەقاڵی دێتە دەستنیشانکرن وەک سیمبولێک بوو نەهێڵانی توندوتیژیی دژی ئافرەتان کوو ناڤ هەمی پۆستەران دێتە بڵاوکرن. ئەوە ژی دڤەگەریتن بوو دا جیهان هەمی بزانێت توندوتیژی کارەکی نامرۆڤایەتییە و دڤێت بێتە ڕاوەستاندن و ڕەنگی پرتەقاڵی وەک ڕەنگەکی جیهانییە پر ژ ئاشتی و دوور ژ توندوتیژی و دەستپێکەرنەکا ژیانەکا نوی بوو ئافرەتان.
توندوتیژی دژی ئافرەتان کاریگەرییەکی مەزن لە سەر ئافرەتی و کۆمەڵگەی دەکات و بەکارهێنانی توندوتیژیی دژی ئافرەت هێزا خو ژ دەست دەدات و هەست ب ناخۆشی و خەمۆکی دەکات و هزردەکات کوو ماف نینە و کەسەکە نەیا ئازادە بڕیارا بدات. هەروەسا بەکارهێنانی توندوتیژیی دڤەگەریتن بوو گەلەک ئەگەران وەک (کۆمەڵایەتی و ئابووری و دەروونی و جەستەیی). و چ ئافرەت تووشی توندوتیژیی دەبێت، پێدڤیە سەردانا ڕێکخراوێن مافێن مرۆڤ بکات و مافێ خو وەربگریت و تاوانبار بێتە سزادان. دەمی سەرەدەرێی دگەل ئافرەتی دێتە کرن وەک بوونەوەرهکا تەواو ژ لایێ مێشکی ڤە و ژ لایێ جەستەیی و ژ لایێ هەستی ڤە دی هاریکارییا ئافرەتی بکات کوو جڤاکەکی ئاڤا بکات یی ساخلەم و پڕترین کەس کوو کاریگەرییا خو هەیە ل سەر ئاڤاکرنا جڤاکەکی باش (بابن و برا نە و هاوژینن). ل دەمی باب و برا و هاوژین ژینگەهەکا ساخلەم بوو ئافرەتا خو پەیدادەکەن دی ئافرەت ژی یا هاریکار بێت کوو ژینگەهەکا ساخلەم بوو خو و زارۆکی خو و بوو پاشەڕۆژا وەڵاتی خو ئاڤا بکات.
نەهێڵانی توندوتیژی دژی ئافرەتان
