وەرگێڕانی شێرکۆ حەبیب
ئەم بەڵگەنامانەم لە ئینگلیزی وەرگێراوە بۆ عەرەبی و چاپکراوە، لێرەدا لە رێگای رۆژنامەی هەولێری ئازیز بە کوردی بڵاوی دەکەینەوە و دەیخەینە بەر دیدی خوێندەوارانی بەرێز.
نووسین لەسەر دەڤەری بارزان و بارزانییەکان ئاسان نییە. بارزان لە دوای بزووتنەوەی نەمر شێخ عەبدولسەلام بارزانییەوە سەرچاوەی خەبات و قوربانیدان، و قوتابخانەی نیشتمانپەروەری و لانەی شێرە. پیاو و قارەمانەکانی نادادپەروەری و ستەمکارییان ڕەتکردەوە و لانکەی شۆڕشەکان و سەرکەوتنە بۆ ستەملێکراوان. تەحەدای هەموو ستەمکارانی کرد بۆ ژیانێکی شکۆمەندانە و بناغەکانی پێکەوەژیان و برایەتی دامەزرێنن.
ئەم بەڵگەنامانە گرنگی بارزان و هەوڵی حکومەتەکان، نەک تەنها عێراقی، بەڵکو ئێرانی و تورکی و بەریتانیا بۆ کۆنترۆڵکردنی بارزان و سەرکردەکانی ئاشکرا دەکەن. بەڵام خۆڕاگریی بارزان و پیاوەکانی بەهێزتر لە پیلانگێڕی و نیازە خراپەکانی ئەو حکوومەتانەی سەلماند.
ئەم بەڵگەنامانەی لەم کتێبەدا هاتووە، ئیرادەی سەرکردەکانی بارزان بۆ بەرقەرارکردنی ئارامی و ئاسایش لە ناوچەکەدا دەردەخەن. هەروەها دەرخەری ئازایەتی بارزانییەکان و رووبەڕوو بوونەوەی حکومەتەکانی چوار وڵات و چۆن مستەفا بارزانی نەمر و هەڤاڵاکانی بە شایستەیی و بە داستانێکی قارەمانانەی بێهاوتای گەیشتنە سنوورەکانی یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو.
هەروەها بەڵگەنامەکان باس لە ڕۆڵی بارزانی نەمر دەکەن لە ڕاگەیاندنی یەکەمین کۆماری کوردی لە ساڵی ١٩٤٦ کە ناوی کۆماری کوردستانی لێنرا و مەهاباد پایتەختی بوو.
بارزان قوتابخانەی خۆشەویستی و نیشتمانپەروەری و لێبوردەیی و ڕێزگرتن و یەکسانی و هاوبەشی سەروەت و سامان و چاکسازی کۆمەڵایەتی و پاراستنی ژینگەیە.دەتوانین وانە و ئەخلاق لە خەبات و ئازایەتی بارزانییەکان لە مێژووی بارزانی وەربگرین.بەڕاستی قوتابخانەی خەبات و قوربانیدان و ئازایەتییە.هیوادارم توانیبێتمان بەشێکی بچووکی بارزانی بە خوێنەری بەڕێز بناسێنین.
بەشی چوارەم
بەغدا، ٢٨ی نیسانی ١٩٣٢
جەنابی وەزیری کاروباری کۆلۆنیالیزم مستعمەرات)
١-شەرەف مەندم ئەم کورتە ڕاپۆرتەتان پێشکەش بکەم سەبارەت بە بەرەوپێشچوونی ئۆپەراسیۆنەکان دژی شێخ ئەحمەد.
٢- ئامانجی ئۆپراسیۆنەکان بریتی بوون لە کۆنترۆڵکردنی دەڤەری شیروان و بارزان لە لایان حکومەت و کۆتایی هێنان بە دۆخی ئاژاوە و نائەمنی لە ژیان و موڵکدا و کۆتا هێنان شوێنکەوتوانی شێخ ئەحمەد. بۆیە ئۆپەراسیۆنەکان بە مەبەستی سزادان ئەنجام نەدراون و هەموو هەوڵێک درا بۆ ئەوەی شێخ ئەحمەد دژایەتی دەسەڵات و فەرمانەکانی حکومەت نەکات، لەگەڵ ئەوەی بانگەشەی گوێڕایەڵی دەکات، بەڵام هەوڵی بەدەستهێنانی کات دەدات و شێخیش بەردەوامە لە هاندانی شوێنکەوتووانی بۆ دژایەتیکردنی سوپای عێراق.
٣- لە 14ی ئاداردا، لەکاتێکدا هێشتا دانوستان لە نێوان شێخ ئەحمەد و دەسەڵاتدارانی موسڵ بەردەوام بوو، یەکەکان کە پێکهاتبوون لە دوو کەتیبەی پیادە و فەوجێکی سوارە و بەشێک لە پاترییەکی سوار و 200 پۆلیس لە دیانا بۆ شارۆچکەی شیروان گواستراونەتەوە، کە بەپێی پلانی هەڵمەتی پەسەندکراو، بڕیاربوو سەرەتا بارەگای شێخ ئەحمەد کۆنترۆڵ بکرێت پێش ئەوەی هەر هەوڵێک بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵیدا بدرێت. و فڕۆکەکانی هێزی ئاسمانی شاهانە بۆ مەبەستی سیخوڕی هاوکاری یەکەکانیان کرد و ڕێنماییەکانیان ئەوە بوو کە تەنها لە دژی خێڵەکی دوژمنکاران کە لە ڕاستیدا شەڕ و ڕێگری لە پێشڕەویی هێزە عێراقیەکان دەکرد، ڕێوشوێنی ئاسمانی بگرنەبەر. ئۆپۆزسیۆن بۆ یەکەمجار لە مێرکەسور لە 19ی مانگدا ڕووبەڕووی ئۆپۆزسیۆن بووەوە، لەوێ پێش پشووی ڕۆژ لەلایەن هێزێکی عەشیرەتی شیروانی کە ژمارەیان بە 300 کەس مەزەندە دەکرێت، هێرشیان کردە سەر سەربازەکان، هەرچەندە هێزە هێرشبەرەکە سەرکەوتوو بوو لە شکاندنی هێڵی بەرگری، بەڵام دواجار ڕاکێرا، سوپای عێراق 6 کوژراو و 10 برینداری لەدەستدا.
٤- ڕاستەوخۆ دوای ئەم کردەوەیە، کاریگەری ئەو هێزە عێراقییە زۆر بوو، ژمارەیەک سەرکردەی خێڵە خۆجێییەکان خۆیان ڕادەستی ڕێکخەری کاروباری سیاسی عێراقی کرد کە یاوەری ئەو هێزە بوو. چەند ڕۆژێک دواتر پیاوەکانی شێخ ئەحمەد زنجیرەیەک هەڵمەتی تۆڵەسەندنەوەیان بۆ سەر گوندەکانی خۆرادەستکراوەکان دەستپێکرد و خێزانەکانیان دوورخستەوە. و بەمەبەستی گەڕاندنەوەی شکۆمەندی حکومەت بڕیاردرا، لەسەر پێشنیاری حکومەتی عێراق و بە ڕەزامەندی فەرماندەی هێزی ئاسمانی، ڕێکاری سزادان بەرامبەر گوندی بارزان کە بە بارەگای هێزی بارزان ناسراوە، بگیرێتە بەر، ئەمەش پێشبینی دەکرا هەر گوماناوییەک لە نێو هۆزەکاندا قەناعەت پێبکات کە هێزە عێراقییەکان دەتوانن پشت بە هاوکاریی هێزی ئاسمانی شاهانە ببەستن، کە جگە لە ڕووداوێک لە ٢٣ی ئاداردا، کاتێک خێڵەکی دوژمن تەقەیان لە فرۆکەیەک کرد، تەقەیان لێکراوە، لە ٢ و ٣ی نیساندا ڕێزانیان بۆردومان کرد، کە بەهۆی خراپی کەشوهەوا دواکەوت بوو.
٥- بەرەبەیانی ٣ی نیسان، هێزەکان رووبەروویەکی دژوار بوونەوە، ڕاپۆرتێکی وردم لەبارەی چالاکییەکەوە پێنەگەیشت، بەڵام وا دیارە ئەو گرووپەی کە ئەوکات لە باریسا نزیک دەبوونەوە، زۆر پێش کاروانی پشتگیری بەرێکەوتبوون، تاڕادەیەکی بچووک پارێزراو بوو و تەنیا گەیشتە واژێ، کە نزیکەی دوو میل لە باشوورەوە دوورە. دوژمن هێرشی کردە سەر گواستنەوەی هێزەکان تووشی شۆکیان کرد و تەواوی کاروانەکەیان کۆنترۆڵ کرد. گروپەکە بۆ بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە گەڕانەوە دواوە، بەڵام نەیانتوانی کۆنترۆڵیان لە دەست دا، تەواوی کاروانەکە بە بەشەخۆراک و تەقەمەنیەکانیەوە تاڵان کرا. بۆیە هەموو فڕۆکە بەردەستەکان بانگهێشت کران و بە درێژایی ڕۆژ بە توندی لە ئاسمانەوە یاخیبووانیان بۆردومان کرد. بەداخەوەم کە لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکەدا، ڕائید هادسۆنی هێزی ئاسمانی بەریتانیا کوژرا. گومانی تێدا نییە ئەگەر بۆ ئەو هەنگاوە خێرا و کاریگەرەی هێزی ئاسمانی بەریتانیا لەم ئۆپەراسیۆنەدا گرتبوویەبەر، پێگەی هێزە عێراقییەکان لەڕادەبەدەر تووشی زیانی گەورە دەبوون. بەبێ پێداویستی و پەیوەندی، هێزی ئاسمانی شاهانە بە سەرکەوتوویی هێرشەکەی بەرپەرچ دایەوە، پاشان تەقەمەنی و بەشەخۆراک و بەتانی لە ئاسمانەوە خستە خوارەوە بۆ سەربازەکان.
٦- ئەم کارەساتە کاریگەری خەمۆکی لەسەر هێزە عێراقییەکان هەبوو، و بە تایبەتیتر لەسەر ئەفسەرە باڵاکان، کە ڕەفتارەکانیان لەم ڕووداوەدا ئاماژە بەوە دەکات: شایستەیی تاکە پێوەر نییە، یان ڕەنگە تەنانەت پێوەرێکی سەرەکیش نییە لە پڕکردنەوەی پۆستە سەربازییەکان. من پێشتر بە شاه فەیسەڵم لەم بابەتە ئاگادار کردۆتەوە.
٧- دوای سێ ڕۆژ، لە کاتێکدا کاروانی فریاگوزاری بە پاراستنی زەمینی و ئاسمانی بەهێزەوە لە مێرگەسۆرەوە بەرەو ژاژۆک دەڕۆیشت، جارێکی دیکە لە نزیک واژی لەلایەن خێڵە یاخیبووەکانەوە هێرش کرایە سەر کەتیبەکە، دەستبەجێ فڕۆکەی لە کاتی شەڕەکەدا بە بۆمب ترس و دڵەڕاوکێی لەناو یاخیبووەکاندا دروستکرد و ئەمەش هێز و بوێری بە هێزە عێراقییەکان بەخشی کە کاریگەری لەسەر دوژمن هەبوو و پاشەکشەیانکرد. مەزەندە دەکرێت کە زیانی یاخیبووان لەم چالاکییەدا ١٠٠ کوژراو بوو بێت. ئەو هێزە عێراقیانەی لە ژاژۆک ماونەتەوە، لەو کاتەوە جگە لە قەناس بەدەستەوە ناوبەناو لەلایەن یاخیبووەکانەوە هێرشیان نەکراوەتە سەر.
٨- هاوکات بڕیاردرا کۆنترۆڵی حکوومەت لە ناوچەی پیرە کبرا پتەوتر بکرێت، فشار بخرێتە سەر یەکەی شیروان بە هەڕەشەکردن و لاوازکردنی بارزان، هەروەها بۆ پشتوانی حامییەی بلێ لە ئاکرێ وە کەتیبەیەکی پیادە و یەک بەشی پاتری بەو پێیەش پەیوەست بوون بەو کەتیبەیەی کە پێشتر بلێ یان داگیرکردبوو لە 7ی نیساندا، ئەم هێزە دوای هەفتەیەک لەلایەن دوو یەکەی پیادە بەهێزکرا. ئەم کەتیبە (کە بە بازکول ناسراوە) تا بارزان ئەنجامدا و لە ١٨ی نیساندا بەبێ هیچ بەرخۆدانێک گوندی بارزانیان داگیرکرد.
٩-تا ئەم کاتە ڕوون بووەوە کە مەحاڵە بەرنامەی کۆنترۆڵکردنی نەک تەنیا ناوچەی شیروان لە باشووری ڕووباری ڕۆکوچۆک، بەڵکو ناوچەکانی بارزان و شیروان و مەزن لە باکووری ئەو ڕووبارییە لە هاوینی ئێستادا بەبێ ئۆپەراسیۆنی چڕ و پڕی هێزی ئاسمانی شاهانە تەواو بکرێت. ئێستا داواکارییەکی بەپەلە بۆ کردەوەی چڕ و پڕی ئاسمانی لەلایەن حکومەتی عێراقەوە دەکرێت. دوای ڕەچاوکردنی تەواو لەلایەن ئەفسەری فەرماندەیی هێزی ئاسمانییەوە، ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە جێگەی ڕەزامەندی نابێت کە ئەم ئۆپەراسیۆنانە لە کۆتایی هاویندا بە تەواونەکراوی بهێڵرێتەوە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییەی کە ڕەنگە دواتر خزمەتگوزارییەکانی هێزی ئاسمانی شاهانە بۆ ئەم مەبەستانە بەردەست نەبن. هەربۆیە بڕیاردرا بە جێبەجێکردنی داواکارییەکەی حکوومەتی عێراق. وەک هەنگاوی یەکەم، ئاگادارکردنەوەکە چڕتر و درێژ دەکرێتەوە و بەردەوام دەبێت تا ئۆپۆزسیۆن کۆتای دێت و دەست بەسەردا دەگرێت. سەرکردەکان، بە وتەی خۆیان، لە هەموو ئەو کەسانە خۆش دەبن کە ملکەچ دەبن جگە لەوانەی تاوانبارن بە تاوانی دیاریکراو دژی تاکەکان و لە کۆتایی ئۆپەراسیۆنەکەدا ڕێگەیان پێدەدرێت بە سەلامەتی بگەڕێنەوە گوندەکانیان بە تفەنگەکانیانەوە. ئەم لێدوانانە لە ٢٦ی نیساندا بڵاوکرایەوە (لەلایەن فڕۆکە -) بۆردومانەکە لە ٢٩ی نیسان دەست پێدەکات، ئامانج ئەوە نییە کە زیانی گیانی یان زیان بە موڵک و ماڵیان بگەیەنێت لەو شوێنانەی کە دەتوانرێت ئەمانە لێی دوور بکەونەوە، بەڵکو ئەوەیە کە ڕازی بن لەسەر قبوڵکردنی ئەو مەرجانەی کە پێشکەشیان کراوە. جگە لە بەدواداچوونی دەستبەجێی نزیکەی ٣٠٠ پەیوەندی شێخ ئەحمەد، هەموو هۆکارێک هەیە بۆ ئەوەی بڵێین لایەنگرانی نەک بە هیچ پەیوەندییەکی هاوسۆزی بەڵکو تەنها بە تۆقاندنەوە پەیوەستن بەوەوە. هیوادارە هەڕەشەی بۆردومانی ئاسمانی بەس بێت بۆ جیاکردنەوەی زۆرێک لە یاخیبووان لە بەیعەتیان.
١٠- لە ٢٥ی نیساندا بەکەشتێک بەسەر زێی گەورە فڕیم، سەردانی دیانام کرد و لەگەڵ کورد و ئەفسەرانی باڵای هێزی ئاسمانی بەریتانیا وتووێژم کرد. من قەناعەتم وابوو کە مامەڵەکردن لەگەڵ لایەنی سیاسی ئۆپەراسیۆنەکان بە سپاردنی بە ئەفسەرێکی سیاسی عێراقی ڕەنگە زۆر شت بەجێبهێڵێت. پێدەچوو مەترسییەکی هەڵەنەکراو هەبێت کە مامەڵەکردن لەگەڵ خێڵەکی خۆبەخشی تەسلیمکراو و سووتاندنی گوندەکان، ڕەنگە تەسلیمبوونی زیاتر ڕانەگرێت، بەڵکو هێزی خۆشەویستی و دڵسۆزی خێڵەکییەک لە کەمپی بارزان بشکێنێت. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئێستا دەبێت بارگرانی سەرەکی ئۆپەراسیۆنەکان لە ئەستۆی هێزی ئاسمانی بەریتانیادا بێت، من خۆم هۆکار و پاساوم هەبوو بۆ ئەوەی داوای ئەوە بکەم کە کۆنترۆڵی سیاسی بخرێتە دەستی ئەفسەرانی بەریتانیاوە. ئێستا سەرۆک وەزیرانی بە وەکالەت ڕەزامەندی لەسەر دانانی کاپتن لیۆن وەک ئەفسەری سیاسی لە هەولێر و کەرکوک پەسەند کردبوو. بڕیار بوو پشکنەری سیاسی بێت لە بواری ئۆپەراسیۆنەکانی دژی شێخ ئەحمەد لە لیوای هەولێر، بە دەسەڵاتی کارگێڕی و جێبەجێکردنی تەواوەوە، ڕاستەوخۆ بە فەرمانی ڕاوێژکاری فەرمانگەی ناوخۆ، بۆ سیاسەتی حکومەت بەرامبەر بە دانیشتووانەکەی. ڕاپۆرتەکانی کاپتن لیۆن بۆ فەرماندەیی ئەفسەری ئاسمانی بۆ خۆم دەنێردران. هیوادارم ئەو ڕێبازەی ئێستا گیراوەتەبەر، ببێتە هۆی تەسلیمبوونی پێشوەختەی سەرکردە یاخیبووەکان و کۆتاییهێنان بە ستەمی شێخ ئەحمەد کە وا خۆی نیشان دەدات کە سەرکردەی بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی کوردە بەڵام لە واقیعدا نوێنەرایەتی کەس ناکات جگە لە شوێنکەوتوانی دەستبەجێی خۆی.
وڵات سوودێکی زۆر لە باشترکردنی پەیوەندییەکان وەردەگرێت، وەک ئەو ڕێگاوبانانەی کە لە ئێستاوە لەگەڵ پێشڕەوی سەربازەکاندا دروست دەکرێن و زۆرینەی دانیشتووان دەیزانن و منیش ڕازی دەبم کە پێشوازی لە سوودەکانی حکومەتی ڕێکوپێک بکەم کاتێک ترسی شێخ ئەحمەد و پیاوەکانی تێپەڕی. کۆمیسیاری باڵای عێراق
شانازیم هەیە کاکە کە خزمەتکاری دڵسۆزی تۆم.
باڵیۆزخانەی بەریتانیا – بەغداد
٩ی کانوونی دووەمی ١٩٣٥
ژمارە ٢١
جەنابی بەڕێز سێر جۆن سیمۆن
بەڕێزم
ئاماژە بە نامەی ژمارە ٦٢٩ی ٢٦ی ئۆکتۆبەرم، شانازیی ئەوەم هەیە کە خەلیل خۆشوی و شوێنکەوتووانی بەردەوامن لە دڕندەیی لە دەڤەری بارزان.
2. لە ماوەی مانگی نۆڤەمبەر و سەرەتای مانگی کانوونی دووەمدا، کۆمەڵێک لە شوێنکەوتووانی کە لە دیوی تورکیاوە لە سنوورەوە چالاکییان دەکرد، پێنج سەرکردەی عەشیرەتیان کوشت و هێرشیان کردە سەر چەند گوندێک و لە ئەنجامدا ژمارەیەک هاوڵاتی مەدەنی کوژران.
3- ئێستا ژمارەی شوێنکەوتووانی لە نێوان 70 بۆ 80 پیاوی چەکداری باش مەزەندە دەکرێت.
٤- بەرپرسی پۆلیسی موسڵ لەماوەی ڕابردوودا سەردانی بەڕێوەبەری ئەو ناوچەیەی تورکیای کرد کە باروخی لێیە و داوای ڕەزامەندی لێکرد بۆ هاوکاریی هێزە ناوخۆییەکانی تورکیا لە مامەڵەکردن لەگەڵ دۆسیەی خۆشوی. بەڵام ئەرکەکەی بێ ئەنجام نەدرا، بەو پێیەی بەڕێوەبەرەکە ڕایگەیاند کە بەهۆی ئەو پاڵپشتییەی خێڵی زلهێزی کوردی ناوچەکە پێشکەشیان کرد، نەیتوانی هیچ ڕێوشوێنێک لە دژی خۆشوی بگرێتەبەر.
5- بۆیە دەبێت بەرپرسی پۆلیس بەتەواوەتی پشت بە هێزەکانی خۆی ببەستێت، وە ئەویش لەبەردەم ئەرکێکی ئەوپەڕی قورسدایە بە مەرجێک چەتەکانی خەلیل بتوانن پاش هێرشی لەناکاو لە عێراقەوە بۆ ئەودیوی سنوور بکشێنەوە بۆ سەلامەتی.
6. دوابەدوای کۆنفرانسێک لە هەولێر لە ناوەڕاستی مانگی کانوونی دووەمدا بە ئامادەبوونی بەڕێوەبەری گشتی پۆلیس و قایمقامی قەزاکە و فەرماندەکانی پۆلیسی موسڵ و هەولێر، پێداچوونەوە بە کردار و جموجۆڵەکانی پێشووی پۆلیس بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ خۆشوی کرا، هەروەها هێزی بەهێز لە ڕەواندوز و هەولێرەوە دابینکرا.
7-لە 26ی کانونی یەکەمدا خەلیل خۆشوی و کۆمەڵێک شوێنکەوتوانی هێرشیان کردە سەر کۆمەڵێک کرێکاری بەشی کارە گشتیەکان لە ناوچەی مێرگەسۆر لە نزیک چیتنی کە تەنها نزیکەی هەشت میل لە جێگری کونسوڵخانەی دیانا لە دووری باشوورەوە دوورە کە خەلیل تا ئێستا سەرکەوتوو بوو لە دزەکردنیان. بەڵام پێناچێت ئەم ڕێکخستنە نوێیانە کاریگەر بن.
8- خەلیل خۆشوی هێشتا ڕۆڵی ڕێبەری نەتەوەیی کوردی لە ئەستۆ نەگرتووە و تەنیا وا خۆی پیشان دەدات کە فێڵبازێکی بەرژەوەندخوازە. بەڵام باندگەرایی سەرکەوتوو و دڕندانە لەسەر ئەو قەبارەیەی کە ئێستا خەلیل لەسەری کاردەکات، بەپێویستی دەزانم مەترسییەکی جددی لەسەر ئارامیی ناوچە کوردنشینەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی وڵات بکات و پێشنیاریش دەکەم لە چاوپێکەوتنی داهاتوودا سەرنجی شا بە تایبەتی بۆ ئەم بابەتە ڕابکێشم.
9- کۆپی ئەم ڕاپۆرتە بۆ باڵیۆزی جەنابی لە ئەنقەرە و وەزیری جەنابی لە تاران بنێرن.
شەرەفی ئەوەم هەیە ڕێزی دڵسۆزانەم پێشکەش بکەم .
بە دڵسۆزی ئێوە،
هامپڵ سێرڤێنت