نورەدین جاف
سوریالیزم بزووتنەوەیەکی هونەری و ئەدەبییە کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا سەریهەڵدا، ئامانجی گەڕان بەدوای نائاگایی و خەونەکاندا، و ڕزگارکردنی خەیاڵ لە کۆت و بەندەکانی ئیستدلالکردنی لۆژیکی. سوریالیزم لە ساڵی ١٩٢٤ بە ڕاگەیاندنی مانیفێستی سوریالیستی لەلایەن ئەندرێ بریتۆن کە بە یەکێک لە پێشەنگەکانی دادەنرێت
هونەری سوریالیستی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە تایبەتی لە دوای جەنگی جیهانی یەکەمەوە سەریهەڵدا، ئەم بزووتنەوەی هونەرییە لە ژێر کاریگەری بیرۆکەی فەیلەسوفەکانی وەک سیگمۆند فرۆید بوو، کە سەرنجیان لەسەر نائاگایی و خەونەکان بوو، بەشدارییان لە پەرەپێدانی شێوازی دەربڕینی نوێدا کرد.
تایبەتمەندییەکانی هونەری سوریالیستی:
1. پشت بە وێناکردنی دیمەنی نالۆژیکی یان ناڕاستەقینە دەبەستێت.
2. خەونەکان
ئیلهام لە خەون و کابوسەکانەوە وەردەگرێت بۆ دەربڕینی هەست و سۆزی قووڵ.
3. دەستکاریکردنی واقیع دەستکاری کات و شوێن دەکات، جیهانی نوێ دروست دەکات.
4. سیمبۆلیزم هێمای ئاڵۆز بەکاردەهێنێت بۆ دەربڕینی بیرۆکە و هەستەکان.
هونەرمەندانی ئەم ڕێچکەیە:
– سالڤادۆر دالی،بە بەرهەمە سەیر و وردەکانی ناسراوە.
– ڕێنی ماگریت،لە بەرهەمەکانیدا توخمە سەرسووڕهێنەرەکانی بەکارهێناوە بۆ تەحەدای تێگەیشتنی ئاسایی.
کاریگەری هونەری سوریالیستی:
کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر زۆرێک لە بزووتنەوە هونەرییەکانی دواتر، وەک هونەری مۆدێرن و هونەری پۆستمۆدێرن هەبوو، هەروەها کاریگەری لەسەر ئەدەب و سینەما هەبوو.
هونەری سوریالیستی لە چەند لایەنێکی سەرەکیدا جیاوازە لە بزووتنەوە هونەریەکانی دیکە:
سوریالیزم سەرنج دەخاتە سەر نائاگایی و خەون و واقیعی نالۆژیکی. ئامانجی گەڕانە بەدوای جیهانە ناوەکییەکان و ڕزگارکردنی خەیاڵ.
– گرنگی بە شێوە ئەندازەییەکان و وێرانکردنی فۆرمەکانی سروشتی دەدات.
– دەربڕینگەرایی ڕاستەوخۆ هەست و هەستەکان دەرئەبڕێت، زۆرجار لە ڕیالیزم تێدەپەڕێت.
سوریالیزم تەکنیکەکانی وەک تێکەڵکردنی تووخمە ناتەباکان و شێواندن و دەستکاریکردنی کات و شوێن بەکاردەهێنێت.
– ڕیالیزم ئامانجی نوێنەرایەتیکردنی جیهانە وەک خۆی، بەبێ. شێواندن.
– گرنگی بە ڕووناکی و ڕەنگ دەدات، گوزارشت لە کاریگەرییە ساتەکان دەکات نەک وردەکاری ورد.
سوریالیزم بەدواداچوون بۆ بابەتەکانی وەک ناسنامە، هۆشیاری، و شێتی دەکات.
ڕۆمانسیزم: گرنگی بە هەست و سۆز و سروشت و قارەمانێتی دەدات.
مۆدێرنیزم: باس لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان دەکات، جەخت لەسەر داهێنان دەکاتەوە.
بەشداریکردنی بینەر:
– سوریالیزم: بانگهێشتی بینەر دەکات بۆ گەڕان بەدوای مانا شاراوەکاندا، وا دەکات لێکدانەوە زۆر کەسی بێت.
– هونەری کلاسیک: زۆرجار پەیامێکی ڕوون یان گێڕانەوەی مێژوویی هەیە.
– سوریالیزم: لە ژێر کاریگەری فەلسەفەی فرۆید و بیرۆکەی دەروونناسی، جیاواز بوو لە بزووتنەوەکانی تر کە زیاتر سەرنجیان لەسەر جوانیناسی یان تەکنیک بوو.
بەم شێوەیە هونەری سوریالیستی وەک بزووتنەوەیەکی ناوازە دەردەکەوێ کە ڕەنگدانەوەی ئاڵۆزییەکانی عەقڵی مرۆڤ و ئەزموونەکانی ژیانە.
سوریالیزم کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر فۆرمەکانی تری هونەر، وەک ئەدەب و سینەما، لە چەند ڕووەوە هەبوو:
ئەدەبیات
– شێوازی گێڕانەوە نووسەرانی سوریالیست تەکنیکەکانی وەک ڕۆیشتنی ئازادی بیرۆکەکانیان بەکارهێناوە، کە ڕەنگدانەوەی شێوازی بیرکردنەوەی عەقڵی نائاگایی بووە.
– کارەکتەر و ڕووداوە ناعەقڵانیەکان وەک لە بەرهەمەکانی ئەندرێ بریتۆندا کە ڕووداو و بیرۆکەکان بە شێوەیەکی نالۆژیکی تێکەڵ دەبن.
– سیمبۆلیزم دەقە سوریالیستەکان پشتیان بە هێما و مانا شاراوەکان بەستبوو، بە کراوەیی دەیانهێشتەوە بۆ چەندین لێکدانەوە.
سینەما
– تاقیکردنەوەی بینراو دەرهێنەرە سوریالیستەکان تەکنیکەکانی وەک شێواندن و بڕینی خێرا و دەستکاریکردنی کاتیان بەکارهێناوە، وەک لە بەرهەمەکانی لویس بونویێل وەک “سەردەمی زێڕین”.
– گێڕانەوەی ناتەقلیدی پڵۆتی ئاڵۆز و ناهێڵکاری پێشکەش کرا، کە ڕەنگدانەوەی سروشتی خەونەکانە.
– فۆتۆگرافی توخمە بینراوەکانی نائاسایی بەکارهێنران بۆ دروستکردنی کاریگەری جوانکاری سەیر.
هونەری شێوەکاری
– کاریگەری هاوبەشی نێوان سوریالیزم و هونەرە بینراوەکان بووە هۆی پەرەسەندنی شێوازی نوێ لە نیگارکێشان و پەیکەرسازیدا، وەک بەکارهێنانی فۆڕمی سەیر و تەکنیکی ئەزموونی.
– باسی لە بابەت و ئەزموونە دەروونییەکان دەکرد کە لە هونەرە تەقلیدییەکاندا دەرنەبڕدراون.
شانۆ
– ئازادی لە سنووردارکردن شانۆنامەنووسان ئیلهامیان لە سوریالیزم وەرگرتووە بۆ پێشکەشکردنی نمایشێک کە یاسا نەریتییەکان تێپەڕاندووە، کە بووە هۆی ئەزموونی شانۆیی نوێ.
مۆسیقا
– تاقیکردنەوەی دەنگ مۆسیقای سوریالیستی لە ژێر کاریگەری میتۆدی ناتەقلیدیدا بووە، ئاوازدانەران تەکنیکەکانی وەک دەنگی پچڕاو و کتوپڕ بەکاردەهێنن.
لە سایەی ئەم کاریگەرییانە، سوریالیزم بەشداری کرد لە فراوانکردنی ئاسۆی هونەر و دەربڕینی هونەری ئازادتر و هەمەچەشنتر.